Đa sắc văn hóa qua “lăng kính” ẩm thực dân tộc

Quảng Ninh – vùng đất hội tụ 43 thành phần dân tộc, mỗi món ăn truyền thống không chỉ lưu giữ ký ức, tín ngưỡng và bản sắc cộng đồng, mà còn trở thành “cầu nối” để văn hóa bản địa bước ra đời sống và du lịch hôm nay.

Ở vùng Đông Bắc Tổ quốc, Quảng Ninh như một “Việt Nam thu nhỏ”, nơi mỗi món ăn không chỉ phản ánh nếp sinh hoạt mà còn lưu giữ ký ức văn hóa, phong tục và tri thức dân gian của từng cộng đồng. Theo ông Lê Minh Thứ, Chủ tịch CLB Du lịch cộng đồng, ẩm thực vì thế không chỉ là hương vị, mà còn là một phần hồn cốt văn hóa và nguồn lực quý cho phát triển du lịch cộng đồng.

Bởi vậy, nếu tham gia lễ hội của người Sán Dìu ở miền Đông hay lễ Đại Phan ở Vân Đồn, nhiều người sẽ dễ dàng ấn tượng với hương vị tinh tế của khau nhục, món ăn quen thuộc trong các dịp lễ, Tết của cộng đồng Sán Dìu. Từ những miếng thịt ba chỉ được lựa chọn cẩn thận và được ướp với nhiều loại thảo dược, hấp trong nhiều giờ để thịt mềm, thơm, ngậy mà không béo. 

Nếu người Sán Dìu gửi gắm câu chuyện dòng họ trong mâm cỗ ngày lễ, thì với người Tày ở Bình Liêu, nhiều món ăn lại gắn với nhịp mùa vụ và đời sống nông nghiệp vùng cao. Vào cuối tháng 10, đầu tháng 11 hằng năm, khi lúa trên nương chín vàng, nhiều gia đình tổ chức lễ mừng cơm mới để tạ ơn trời đất, tổ tiên. Người Tày nơi đây còn có bánh chưng bố – mẹ, bánh coóc mò, xôi ngũ sắc… được chế biến từ nông, lâm sản, phản ánh nét văn hóa gắn với nương rẫy, tín ngưỡng dân gian và khát vọng về cuộc sống ấm no, hòa hợp với thiên nhiên.

Còn với người Dao Thanh Y ở Bằng Cả (xã Quảng La), ẩm thực lại nổi bật với xôi nhiều màu, gà nấu lá thuốc, rượu men lá… được chế biến từ nguyên liệu tự nhiên, gắn với kinh nghiệm dùng thảo dược và quan niệm cân bằng âm dương. Trong lễ cúng cơm mới, các món ăn từ gạo mới, gà, rượu được dâng lên tổ tiên trước khi cả gia đình quây quần bên mâm cơm, thể hiện sự tri ân với thiên nhiên và sự gắn kết cộng đồng làng bản.

Ngoài những nét đặc sắc của người Sán Dìu, Tày hay Dao Thanh Y, Quảng Ninh còn là không gian văn hóa của hơn 40 thành phần dân tộc với nhiều sắc thái ẩm thực riêng biệt. Từ miền núi Bình Liêu, Ba Chẽ, Đầm Hà đến vùng biển Hạ Long, Vân Đồn, Cô Tô, mỗi cộng đồng lại tạo nên những hương vị mang dấu ấn môi trường sống, tập quán lao động và lịch sử giao lưu văn hóa. 

Từ những gian bếp gia đình, nhiều món ăn truyền thống hôm nay đã bước ra không gian cộng đồng, hiện diện trong các hội chợ, lễ hội, tour trải nghiệm và mô hình du lịch cộng đồng. Du khách đến Bình Liêu không chỉ ngắm ruộng bậc thang, nghe hát Then của người Tày, Soóng cọ của người Sán Chỉ mà còn có thể thưởng thức xôi ngũ sắc, miến dong, gà bản; về Bằng Cả, Quảng La có thể trải nghiệm món ăn Dao Thanh Y gắn với lá thuốc, dược liệu; tới Bình Dân, Vân Đồn lại được tìm hiểu văn hóa Sán Dìu qua các loại bánh truyền thống, mâm cỗ cộng đồng hay làn điệu Soọng Cô.

Cùng với đó, nhiều địa phương đang đưa văn hóa ẩm thực trở thành điểm nhấn du lịch qua các làng văn hóa, chợ phiên, hội thi ẩm thực hay trải nghiệm chế biến món ăn dân tộc. Từ lễ hội làng ở Quảng La, lễ Đại Phan ở Vân Đồn đến hội hát Soóng cọ ở Bình Liêu, ẩm thực không chỉ giúp du khách hiểu hơn về đất và người Quảng Ninh mà còn góp phần gìn giữ, lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống.

Tạ Quân