Để nghề truyền thống thành sản phẩm du lịch hấp dẫn

Những năm gần đây, cùng với định hướng phát triển du lịch gắn với văn hóa bản địa, nghề thủ công truyền thống ở Quảng Ninh đã bước đầu được quan tâm khai thác phục vụ hoạt động du lịch. Mặc dù còn ở giai đoạn đầu, quá trình này cũng ghi nhận một số kết quả tích cực, góp phần mở ra hướng kết nối giữa bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch tạo sinh kế cộng đồng.

Quảng Ninh là vùng đất có lịch sử văn hoá lâu đời với nhiều nghề truyền thống có ý nghĩa rất lớn về văn hoá và du lịch. Nơi đây có nền văn hoá Hạ Long từng là nơi người Việt cổ phát triển từ lâu đời, có các nghề truyền thống như đánh bắt hải sản, chế tác đồ gốm từ nhuyễn thể, đan lát… Một số nghề ra đời sau đó cùng với tiến trình phát triển của lịch sử vùng đất Quảng Ninh, như: Nghề gốm sứ, mây tre đan, điêu khắc than đá, chế biến nông, lâm, thuỷ sản, làm miến dong, đóng thuyền vỏ gỗ, làm mắm, thêu thổ cẩm, nuôi cấy ngọc trai…

TS Trần Hạnh Nguyên (Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết: Những sản phẩm thủ công truyền thống được hình thành, lưu truyền và phát triển trong mối quan hệ chặt chẽ với điều kiện tự nhiên, lịch sử cư trú và hệ tri thức bản địa của các tộc người, đồng thời là nguồn lực quan trọng cho việc xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù gắn với văn hóa bản địa.

Trước hết, dệt thổ cẩm và trang phục truyền thống là nhóm nghề và sản phẩm tiêu biểu, phản ánh rõ nét bản sắc văn hóa của các tộc người, có thể chuyển hóa thành hàng lưu niệm, phụ kiện, vật phẩm trang trí phục vụ thị trường du lịch. Bên cạnh nghề dệt, các nghề thủ công gắn với tre, nứa, gỗ và chế tác nhạc cụ dân gian cũng giữ vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng. Khi được gắn với hoạt động du lịch trải nghiệm, các nghề này không chỉ tạo ra sản phẩm vật chất mà còn mở ra khả năng trình diễn, giới thiệu kỹ thuật và câu chuyện văn hóa gắn với nghề.

Để giữ gìn những tinh hoa nghề truyền thống, các cấp, ngành, địa phương cần huy động mạnh mẽ các nguồn lực cho công tác bảo tồn, tạo điều kiện phát triển nghề gắn với các hoạt động phát triển kinh tế, du lịch; tăng cường truyền nghề, xây dựng cơ chế, chính sách khuyến khích các nghệ nhân.

PGS.TS. Phạm Hồng Long (Khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, các nghề thủ công truyền thống như: Thêu thổ cẩm, làm miến dong, chế biến tinh dầu hồi quế… cần được gắn kết chặt chẽ với hoạt động du lịch. Mô hình tham quan xưởng sản xuất là một hướng đi hiệu quả. Tại đây, du khách được chứng kiến tận mắt quy trình sản xuất, dùng thử sản phẩm và có thể mua hàng tận gốc.

Đối với hàng thủ công mỹ nghệ như thêu thổ cẩm, cần có sự hỗ trợ của các chuyên gia thiết kế để cải tiến mẫu mã, tăng tính ứng dụng. Thay vì chỉ bán những bộ trang phục truyền thống kén người mặc, có thể phát triển thành các dòng sản phẩm như túi đựng laptop, khăn quàng cổ, ví cầm tay có thêu các họa tiết của người Dao, người Tày hay người Sán Chỉ… Điều này giúp sản phẩm dễ dàng tiếp cận với thị trường khách du lịch hiện đại.

Cần thiết kế chương trình trải nghiệm một ngày làm nghệ nhân. Thay vì chỉ bán một sản phẩm hãy bán cả quy trình. Du khách trả phí để được nghệ nhân hướng dẫn đan một chiếc quạt cọ, thêu một họa tiết trên vải chàm, hoặc lắp ráp một cây đàn tính đơn giản. Sản phẩm họ làm ra dù có thể không hoàn hảo, nhưng sẽ là món quà lưu niệm vô giá mà họ mang về.

Một số làng nghề, nghề truyền thống đã chủ động tìm được hướng đi đúng đắn, phù hợp với nhu cầu phát triển của thị trường. Việc triển khai thực hiện chương trình OCOP gắn với xây dựng nông thôn mới trong hơn 10 năm qua đã góp phần hồi sinh, tạo sức sống mới cho nghề truyền thống ở Quảng Ninh. Sản phẩm làng nghề trở nên đa dạng, mẫu mã đẹp, chất lượng tốt, một số có thế mạnh cạnh tranh trên thị trường.

Bên cạnh giá trị kinh tế, các nghề và làng nghề truyền thống còn đóng góp vào bức tranh văn hóa của địa phương. Do đó, đưa nghề truyền thống, làng nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch đã và đang trở thành xu hướng phát triển tại nhiều nơi.

Một trong những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu mà Nghị quyết số 17-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững, đã xác định đến năm 2030, xây dựng Đề án phát triển các làng nghề truyền thống trở thành sản phẩm văn hóa – du lịch; phát triển văn hóa ẩm thực Quảng Ninh thông qua việc lựa chọn, hoàn thiện các món ăn địa phương, nâng tầm thành nghệ thuật từ khâu sản xuất đến thưởng thức, kết nối thành điểm đến của khách du lịch.

Đặc biệt, sản phẩm OCOP được quan tâm đầu tư nâng cao hơn nữa tính chuyên nghiệp cho từng sản phẩm, mang đậm giá trị văn hóa bản địa. Những tour du lịch theo mùa lễ hội, trải nghiệm sinh hoạt cùng người dân bản địa, hay các hoạt động tìm hiểu nghề truyền thống, ẩm thực… xây dựng một cách linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế của từng vùng miền.

TS Trần Hạnh Nguyên đề xuất: Việc phát huy giá trị nghề thủ công phục vụ du lịch chỉ đạt hiệu quả bền vững khi được đặt trong một khung chính sách tổng thể, gắn với mô hình du lịch cộng đồng, bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng địa phương và sự liên kết giữa bảo tồn văn hóa, phát triển sinh kế và thị trường du lịch. Nghề thủ công cần được tiếp cận như một “tài nguyên du lịch văn hóa sống”, trong đó con người, không gian sinh hoạt và tri thức truyền thống là những yếu tố không thể tách rời, tránh xu hướng thương mại hóa giản đơn làm suy giảm giá trị bản sắc, lồng ghép phát triển nghề thủ công vào chiến lược phát triển du lịch địa phương. 

Huỳnh Đăng