Du lịch cộng đồng gắn kiến trúc truyền thống với không gian bản làng

Những năm gần đây, du lịch cộng đồng gắn với kiến trúc bản làng truyền thống đã tạo ra một sức sống mới đang lan tỏa, là động lực giúp đồng bào các dân tộc Quảng Ninh phát triển kinh tế ngay chính trên quê hương mình.

Quảng Ninh là địa bàn quần tụ của nhiều dân tộc trong đó đông nhất là người Kinh, người Dao, người Tày và người Sán Chay (gồm 2 nhánh Sán Chỉ và Cao Lan). Các nét kiến trúc nhà ở truyền thống và không gian làng bản được các dân tộc gìn giữ phát triển qua nhiều thế hệ tạo nên bản sắc văn hóa đậm đà. Đây cũng chính là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch cộng đồng mang tính trải nghiệm đem lại giá trị gia tăng về văn hóa và kinh tế của cộng đồng. Nhờ phát triển du lịch, hệ thống kết cấu hạ tầng được đầu tư, xây dựng, đời sống của người dân được nâng cao, nhiều nét văn hóa kiến trúc nhà truyền thống bản địa được phục dựng, bảo tồn… trở thành động lực cho nhiều vùng quê chuyển mình.

Theo PGS.TS Phạm Văn Lợi, Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội, kiến trúc nhà truyền thống và mô hình tổ chức cư trú bản làng các tộc người Tày, Dao và Sán Chỉ ở vùng cao miền núi gắn chặt với địa hình, khí hậu, hệ sinh thái và phong tục tập quán. Không gian làng bản bao gồm không gian sản xuất nông nghiệp, không gian tín ngưỡng, không gian nhà ở, nhà cộng đồng, không gian tâm linh đền miếu, không gian cư trú không chỉ mang giá trị vật thể mà còn là không gian mang tính biểu tượng của cộng đồng.

Bên cạnh việc dựa vào không gian tự nhiên, các bản làng còn xây dựng được những không gian nhân tạo với lễ hội dân gian, chợ phiên truyền thống giúp tái hiện văn hóa, phát triển du lịch. Tuy nhiên, đa phần các không gian này vẫn chưa có sự gắn bó hết sức chặt chẽ với kiến trúc truyền thống và cảnh quan bản làng trong quy hoạch phát triển chung của du lịch. Thêm nữa, kiến trúc nhà ở truyền thống và không gian bản làng các dân tộc Quảng Ninh đang đứng trước nguy cơ mai một.

Nhìn chung, tất cả kiến trúc nhà ở, những trầm tích văn hóa của bản làng, những bờ rào đá… đều là “đầu vào” là tài nguyên quý giá để làm du lịch. Thứ duy nhất bà con cần là cách làm, cách tổ chức sao cho thật bài bản, chuyên nghiệp vừa bảo tồn vừa phát huy giá trị văn hóa các dân tộc. Theo PGS.TS Phạm Văn Lợi, cần có quy hoạch, định hướng phát triển du lịch cộng đồng bền vững phù hợp, dựa trên bản sắc kiến trúc, cảnh quan truyền thống của các dân tộc, kết hợp với mục tiêu bảo tồn chính các yếu tố văn hóa đặc sắc đó và nâng cao đời sống cho người dân.

Đồng thời, ông cho rằng, cần xây dựng bộ quy chuẩn về kiến trúc truyền thống và không gian bản làng của từng dân tộc trên địa bàn. Hồ sơ cần làm rõ kết cấu nhà sàn cao của người Tày, nhà sàn thấp của người Sán Chỉ, nhà đất trình tường của người Dao… như thế nào; bố cục cách sắp xếp sân vườn, kho thóc, chuồng trại, không gian tín ngưỡng, không gian sinh hoạt ra sao của từng loại hình nhà ở. Bên cạnh đó cũng cần làm rõ kỹ thuật xây nhà, vật liệu, hoa văn điêu khắc, hoa văn trang trí của từng loại nhà. Thêm nữa, nghiên cứu mô hình du lịch cộng đồng gắn với kiến trúc bản làng cần dựa vào những mô hình du lịch đã thành công trong những năm gần đây để có thể điều chỉnh từ đặc điểm riêng biệt của kiến trúc và không gian bản làng từng dân tộc. Từ đó có thể khái quát hóa và mô hình hóa trước khi đem áp dụng nhằm phát triển du lịch cộng đồng dựa trên kiến trúc nhà ở và không gian bản làng của các dân tộc hạn chế sự mai một, biến đổi hoặc sai lạc.

PGS.TS Phạm Văn Lợi đề xuất: “Quảng Ninh nên thực hiện một số giải pháp đối với du lịch cộng đồng dựa trên các nguồn lực khác hay nguồn tài nguyên du lịch khác cả văn hóa và tự nhiên. Đó là cần phải tạo dựng và phát triển liên kết giữa cộng đồng với doanh nghiệp và chính quyền, nâng cấp hạ tầng phục vụ du lịch cộng đồng tại chỗ, xây dựng hệ thống quản lý du lịch cộng đồng bền vững”.

Còn theo TS Lý Viết Trường, Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, có thể xây dựng các tour chuyên đề được thiết kế dưới dạng chuỗi gồm: Trekking, chợ phiên, tham quan bản, trải nghiệm ẩm thực, diễn xướng và tham gia lao động sản xuất, qua đó tạo ra giá trị trải nghiệm trọn vẹn. Các hộ làm du lịch cộng đồng cần được hỗ trợ xây dựng “câu chuyện bản sắc” riêng cho sản phẩm của mình, tạo dấu ấn độc đáo giữa các thôn bản. Quảng Ninh nên chú trọng bảo tồn kiến trúc nhà trình tường, tiếng nói chữ viết, trang phục, lễ tục và diễn xướng dân gian.

Phạm Học