Du lịch cộng đồng là khi giá trị văn hóa được “sống” cùng du khách

Không bắt đầu từ những dự án lớn, hay ý tưởng mang tính chiến lược, năm 2024 ông Lê Minh Thứ (ảnh), Chủ nhiệm CLB Du lịch cộng đồng (Hiệp hội Du lịch tỉnh) lại lựa chọn việc tái hiện những giá trị xưa cũ thành các sản phẩm du lịch, như: Khám phá Hòn Gai xưa, Phiên chợ ký ức… và đã có những thành công nhất định. Cũng từ đó, ông quyết định hiện thực hóa sản phẩm: Đưa văn hóa miền núi xuống phố, với ý tưởng tổ chức một phiên chợ vùng cao tại khu du lịch đồi Đức Dương (phường Bãi Cháy). Đó cũng là kết quả từ nhiều chuyến đi, cảm nhận và sự đam mê tìm hiểu những giá trị văn hóa bản địa, cùng những trăn trở rất đời thường là làm sao để văn hóa không chỉ tồn tại, mà thực sự được sống, được chạm tới trong nhịp sống hiện đại. Phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình tỉnh đã có cuộc trò chuyện với ông Lê Minh Thứ về dự định này.

– Xin ông cho biết cơ duyên đến với du lịch, đặc biệt là sự quan tâm của ông về du lịch cộng đồng?

+ Tôi vốn chỉ là lữ hành đưa khách đi trải nghiệm, không có sự nhìn nhận sâu về du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, qua những lần đưa khách trải nghiệm các sản phẩm như “Một ngày làm ngư dân” theo chân ngư dân đi đánh cá trên vịnh Hạ Long, hay trải nghiệm không gian làng quê Yên Đức, tôi nhận ra một điều rất rõ: Du lịch cộng đồng không nằm ở việc tạo ra cái gì mới, mà là cách để du khách được sống trong những gì vốn có của người dân. Như ở 2 mô hình trên, cái hay không phải là hoạt động phức tạp, mà là sự chân thật. Du khách được xuống ruộng, xuống thuyền, được nghe kể chuyện, được thưởng thức những món ăn rất đời thường. Chính những điều giản dị ấy lại tạo nên cảm xúc và đó chính là sức hấp dẫn đặc biệt của loại hình du lịch này.

Vì vậy, với tôi du lịch cộng đồng không phải là “diễn” cho khách xem, mà là để khách cùng sống, cùng trải nghiệm, cùng hiểu đời sống của người dân. Khi làm được điều đó, văn hóa sẽ tự nhiên được lan tỏa.

Tôi cho rằng, du lịch cộng đồng hiện nay được nhìn nhận là hướng phát triển bền vững, lấy cộng đồng địa phương làm trung tâm, vừa bảo tồn văn hóa bản địa, vừa tạo sinh kế lâu dài. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần tránh thương mại hóa quá mức, giữ được bản sắc và đưa lại những lợi ích thiết thực cho người dân từ hoạt động du lịch.

– Được biết, trước đó ông từng tạo dấu ấn với “Phiên chợ ký ức xưa”. Mô hình đó đã gợi mở điều gì cho hành trình sau này, thưa ông?

+ “Phiên chợ ký ức xưa” xuất phát từ chính đam mê của tôi với những giá trị truyền thống, mong muốn tái hiện và mang lại ký ức đẹp cho người dân và du khách. Khi triển khai, chúng tôi nhận ra người dân không chỉ đến để xem, mà để nhớ lại một thời, để nhận ra mình ở trong đó. Có người đứng rất lâu trước một gian hàng chỉ vì bắt gặp một món đồ quen thuộc. Điều đó cho thấy văn hóa không cần những khái niệm to tát, đôi khi chỉ từ một món ăn, một cách bày hàng, một tiếng rao, hay một nếp sinh hoạt cũng đủ chạm đến cảm xúc.

Từ thành công của “Phiên chợ ký ức xưa” (đã được đăng ký triển khai thành sản phẩm du lịch cấp tỉnh năm 2024 – PV), tôi mong muốn làm dày hơn giá trị của phiên chợ. Chúng tôi đã kết nối thêm nhiều sản phẩm, như: Len đan truyền thống của người Dao ở Thượng Yên Công (phường Yên Tử), điêu khắc than đá, các tour khám phá Hòn Gai xưa qua hệ thống di tích, danh thắng thời Pháp… Chính những sản phẩm do các nghệ nhân tạo ra đã mang lại sức hút riêng cho phiên chợ.

– Vậy giá trị văn hóa địa phương có phải là cơ duyên đưa ông đến với du lịch cộng đồng và ý tưởng “Đưa văn hóa miền núi xuống phố” tại đồi Đức Dương (phường Bãi Cháy) đã thu hút được đông đảo đồng bào các dân tộc tham gia?

+ Tôi nghĩ điều đó đến từ nhiều chuyến đi thực tế. Là người làm du lịch, tôi nhận thấy kho tàng văn hóa của đồng bào dân tộc miền núi vùng Đông Bắc rất phong phú như lễ cấp sắc của người Dao, hát then của người Tày, soọng cô của người Sán Dìu, cùng các nghề truyền thống như dệt, làm hương, đan lát, nấu rượu men lá…

Tuy nhiên, những giá trị này vẫn chủ yếu tồn tại ở bản làng, trong khi du khách lại tập trung ở khu vực đô thị. Sự “lệch pha” đó khiến nhiều giá trị văn hóa như một “viên ngọc thô” chưa được đánh thức. Từ đó, chúng tôi nghĩ đến việc tạo ra một không gian trung gian, nơi văn hóa miền núi có thể hiện diện ngay trong đô thị. Nếu du khách chưa thể đi sâu vào làng bản, thì văn hóa cần được đưa đến gần hơn, nhưng vẫn phải giữ được tinh thần nguyên bản.

Tương tự cách làm của “Phiên chợ ký ức xưa”, chúng tôi dần kết nối được với đồng bào các dân tộc như Dao Thanh Y (xã Quảng La), Sán Chỉ (xã Tiên Yên)… và mở rộng thêm sự tham gia của cộng đồng người Dao Thanh Phán, Tày, Sán Dìu ở các địa phương lân cận.

– Để có sự tham gia đông đảo và hội tụ được những giá trị văn hóa đặc sắc, những ngày đầu triển khai, việc kết nối với bà con có gặp khó khăn không thưa ông?

+ Quả thật việc khởi đầu không hề dễ, nhiều bà con chưa hình dung được làm du lịch là gì, họ quen với nương rẫy, chăn nuôi… Vì vậy, tôi chọn cách đồng hành với bà con, tham gia sinh hoạt, dự lễ, đến chợ… để hiểu đặc điểm từng cộng đồng. Có nhóm năng động, cởi mở như người Sán Dìu, Dao Thanh Y, Sán Chỉ, nhưng có nhóm cần nhiều thời gian để thích nghi hơn.

Đồng thời khi mời bà con xuống phố, tôi cũng bố trí các phiên chợ vào những dịp kỷ niệm, mùa du lịch đông khách… để đồng bào có thể bán được hết nông, lâm sản. Tôi cũng phối hợp cùng các đơn vị lữ hành, doanh nghiệp du lịch bố trí chỗ nghỉ, thậm chí là tặng quà cho bà con. Đơn cử như: Phiên chợ vùng cao dưới phố cuối năm 2025 vào dịp tổng kết của Hiệp hội Du lịch tỉnh, hay Ngày lữ hành Việt Nam… ngoài việc du khách hào hứng mua hết toàn bộ nông, lâm sản, bà con còn được tặng quà 300.000 đồng/người. Ở nhiều phiên chợ, hàng hóa còn dư của bà con được các đơn vị lữ hành, khách sạn thu mua hỗ trợ.

Những lần đầu xuống phố, mọi người còn e ngại. Nhưng khi được hỗ trợ chi phí, được bán hàng, được khách đón nhận, bà con bắt đầu tin vào sản phẩm của chính mình.

– Ông có thể chia sẻ về cách tổ chức không gian trải nghiệm tại đồi Đức Dương hiện nay?

+ Chúng tôi đang xây dựng Phiên chợ vùng cao dưới phố tại đồi Đức Dương theo hướng một không gian văn hóa “sống”, kết hợp cả yếu tố vật thể và phi vật thể. Một mặt là bộ sưu tập như “bảo tàng thu nhỏ” với các vật dụng sinh hoạt, công cụ lao động, trang phục, sản phẩm thủ công. Mặt khác là các hoạt động diễn ra trực tiếp như ẩm thực, nghề truyền thống, biểu diễn dân ca, giao lưu với nghệ nhân…

Điều quan trọng là không dàn dựng. Bà con vẫn là chính họ, mặc trang phục của mình, bán sản phẩm của mình, kể câu chuyện của mình. Một điều rất ý nghĩa là có người dân ở Quảng La đang muốn tặng cho chúng tôi một ngôi nhà sàn gỗ của người Dao để dựng tại đây, đó không chỉ là hiện vật, mà là niềm tin và sự gửi gắm.

Về lâu dài, chúng tôi hướng tới hình thành chuỗi trải nghiệm gồm không gian văn hóa cộng đồng, bản văn hóa trong khu nghỉ dưỡng, tuyến phố văn hóa vùng cao, ẩm thực dân tộc; lâu dài có thể kết nối với các điểm gốc như Quảng La, Yên Tử, Sơn Dương…

– Để duy trì sự tham gia của đồng bào các dân tộc, ông đã hỗ trợ họ ra sao?

+ Khó khăn lớn nhất là chi phí và tính bền vững. Mỗi chuyến đi của bà con có thể tốn 1-3 triệu đồng, phần lớn phải tự xoay xở. Hiện nay, chúng tôi hỗ trợ chỗ ăn ở, kết nối tiêu thụ nông sản, lồng ghép đưa bà con tham gia các sự kiện du lịch, hội chợ OCOP… Có những sự kiện, nông sản của bà con được tiêu thụ gần như hết, mang lại niềm vui và động lực rất lớn.

Thành công bước đầu là đã huy động được sự tham gia, ủng hộ của đông đảo đồng bào các dân tộc khiến chúng tôi rất lạc quan. Điều chúng tôi mong muốn không phải là tạo ra một “show văn hóa” mà là xây dựng một không gian văn hóa thật, do chính cộng đồng các dân tộc tạo nên. Và rất có thể từ đó sẽ có nhiều du khách quan tâm, thiết lập các tour, hành trình trải nghiệm tới các làng bản, tuy nhiên về lâu dài cần có sự chung tay của doanh nghiệp và các đơn vị lữ hành để mô hình vận hành bền vững.

Điều quan trọng nhất chính là sự tự tin và niềm tự hào của người dân. Khi người dân nhận ra giá trị văn hóa của mình, họ sẽ tự nguyện gìn giữ và khi đó bảo tồn trở thành nhu cầu tự nhiên. Du lịch chỉ là phương tiện để những giá trị ấy được nhìn thấy rõ hơn, được trân trọng hơn và mang lại sinh kế cho bà con.

– Xin cảm ơn ông!

Tạ Quân (thực hiện)