Phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển du lịch

Bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa vùng dân tộc thiểu số đang trở thành một trong những trụ cột quan trọng trong phát triển du lịch cộng đồng tại Quảng Ninh. Thời gian qua, việc thí điểm 4 làng dân tộc trên địa bàn tỉnh đã cho thấy kết quả bước đầu trong việc kết hợp bảo tồn không gian văn hóa truyền thống và phát triển sản phẩm du lịch cộng đồng.

4 làng văn hoá dân tộc thí điểm gồm: Làng người Tày ở Bản Cáu, xã Lục Hồn; làng người Sán Chỉ ở Lục Ngù, xã Bình Liêu; làng người Dao Thanh Y ở Pò Hèn, xã Hải Sơn và làng người Sán Dìu ở Vòng Tre, đặc khu Vân Đồn… Để bảo tồn 4 làng này, tỉnh và các địa phương đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ việc lập quy hoạch chi tiết, chỉnh trang không gian làng, đến đầu tư cơ sở trưng bày…; tập trung phục dựng kiến trúc nhà truyền thống, thiết kế cổng làng mang dấu ấn văn hóa, xây dựng nhà sinh hoạt cộng đồng và phòng trưng bày hiện vật; đồng thời khai thác giá trị phi vật thể, như: Nghi lễ, diễn xướng, trang phục, nghề truyền thống… để làm sản phẩm du lịch đặc trưng.

Hiệu quả bước đầu thể hiện rõ qua các sản phẩm và sự kiện văn hóa–du lịch đã được triển khai. Đặc khu Vân Đồn đã khánh thành Làng Văn hóa – Du lịch dân tộc Sán Dìu (thôn Vòng Tre) vào cuối năm 2024, với không gian trưng bày, cổng làng và các điểm tham quan được đầu tư bài bản, thu hút đông đảo du khách tới trải nghiệm. Việc xuất bản, biên soạn tư liệu như 1.000 cuốn “Ngữ văn dân gian dân tộc Sán Dìu” cũng góp phần bảo tồn tư liệu và quảng bá văn hóa địa phương. Hàng năm, tại đây, địa phương đã tổ chức các hoạt động như: Giao lưu văn nghệ Mừng Đảng – Mừng xuân; tổ chức Ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc; tổ chức các cuộc thi lớn tại địa phương…

Còn tại làng người Dao Thanh Y ở Pò Hèn, các lễ hội văn hóa truyền thống dân tộc được duy trì trên địa bàn; đồng thời đã phục dựng một số giá trị văn hóa của dân tộc Dao Thanh Y như: trang phục, lễ tết, dân ca, dân vũ truyền thống… thu hút nhiều du khách đến tham quan, tìm hiểu; hoàn thành việc sưu tầm các mẫu nhà truyền thống người Dao để xây dựng kế hoạch phục dựng.

Bên cạnh đó, nhiều giá trị văn hóa phi vật thể của đồng bào được kiểm kê, lưu giữ và đưa vào hoạt động biểu diễn phục vụ du lịch. Tỉnh đã rà soát, ghi nhận hơn 10 di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc thiểu số. Một số nghi lễ và loại hình trình diễn như hát Soóng Cọ (Sán Chỉ), hát Soọng Cô (Sán Dìu), lễ cấp sắc (Dao Thanh Y), lễ mừng cơm mới (Tày) đã và đang được đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Việc công nhận và giới thiệu những giá trị này không chỉ tôn vinh bản sắc mà còn làm tăng sức hút cho sản phẩm du lịch văn hóa.

Hoạt động của các câu lạc bộ, lớp truyền dạy và lễ hội dân gian là nhân tố then chốt trong việc truyền nối giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ và du khách. Ở đặc khu Vân Đồn, câu lạc bộ hát Soọng cô duy trì sinh hoạt định kỳ, tham gia liên hoan và giao lưu liên tỉnh. Ở xã Lục Hồn, câu lạc bộ hát then, đàn tính và các lớp truyền dạy nghệ thuật trình diễn đã được tổ chức nhằm duy trì diễn xướng truyền thống. Những hoạt động này vừa là biểu hiện sống của văn hóa, vừa là sản phẩm trải nghiệm hấp dẫn với du khách muốn tìm hiểu đời sống văn hóa bản địa.

Phát triển nghề truyền thống và các sản phẩm địa phương gắn với du lịch cũng được chú trọng. Tỉnh đã hỗ trợ khôi phục nghề dệt, đan lát, trồng dâu nuôi tằm, chế biến các đặc sản vùng cao; các hợp tác xã và điểm trải nghiệm nông nghiệp. Từ vườn cam ở đặc khu Vân Đồn đến đồi chè Đường Hoa… đã trở thành những điểm kết nối giữa bảo tồn văn hóa, phát triển nghề truyền thống và du lịch trải nghiệm. Việc đưa sản phẩm OCOP lên sàn thương mại điện tử và liên kết với chuỗi cung ứng giúp tăng giá trị kinh tế cho cộng đồng địa phương.

Hệ thống chợ phiên, chợ truyền thống như chợ phiên Pò Hèn (Hải Sơn) hoạt động hai lần một tháng không chỉ phục vụ giao thương mà còn là sàn trình diễn văn hóa ẩm thực, nghề thủ công và không gian gặp gỡ giữa du khách và đồng bào. Tại Pò Hèn, chợ phiên và các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm nghề, ẩm thực truyền thống đã thu hút lượng khách lớn, góp phần mang lại thu nhập mới cho người dân.

Yếu tố quan trọng trong bảo tồn phát huy bản sắc văn hoá dân tộc gắn với du lịch được thực hiện bằng chính nỗ lực của người dân, từ việc duy trì trang phục, tiếng nói, phong tục tập quán đến việc tham gia ban quản lý điểm du lịch, câu lạc bộ văn nghệ, và các lớp nghề truyền thống. Nhiều địa phương đã vận động 100% hộ dân tham gia mặc trang phục dân tộc vào dịp lễ, tết; trường học được huy động để truyền dạy tiếng dân tộc và tổ chức các hoạt động ngoại khóa, từ đó tạo nên môi trường sống và thực hành văn hóa thường xuyên.

Việc gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch đã mở ra hướng đi hiệu quả, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời làm phong phú thêm bản đồ du lịch của tỉnh. Việc bảo tồn, phát huy này cũng đã khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ di sản trong chính mỗi người dân, biến cộng đồng trở thành chủ thể trung tâm của bảo tồn và phát triển; đồng thời khẳng định bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số không chỉ là tài sản tinh thần quý giá, mà còn là nguồn lực quan trọng để Quảng Ninh phát triển du lịch theo hướng nhân văn, bền vững và giàu bản sắc.

Cầm Khuê