Phát triển nhân lực du lịch trong kỷ nguyên số

Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong các năm sau. Năm 2023, Quảng Ninh đón 15,56 triệu lượt khách, tổng thu từ du lịch đạt 33.400 tỷ đồng, đóng góp 7,62% GRDP. Năm 2024, đánh dấu lần đầu tiên ngành Du lịch tỉnh vượt mốc 19 triệu lượt khách, tổng thu đạt trên 46.550 tỷ đồng, đóng góp gần 9,64% GRDP. Kết thúc năm 2025, du lịch Quảng Ninh xác lập dấu mốc mới với 21,28 triệu lượt khách, tổng doanh thu đạt khoảng 57.000 tỷ đồng, tăng 22% so với năm trước.

Sự tăng trưởng nhanh về quy mô và doanh thu đã kéo theo nhu cầu lớn về lao động trong toàn bộ chuỗi giá trị du lịch, từ quản lý nhà nước, đào tạo, nghiên cứu đến khối doanh nghiệp và các dịch vụ trực tiếp tại điểm đến.

Hiện nay, nguồn nhân lực du lịch Quảng Ninh được phân thành ba nhóm chủ yếu: Nhân lực quản lý nhà nước về du lịch; nhân lực sự nghiệp trong lĩnh vực đào tạo, nghiên cứu khoa học; nhân lực kinh doanh trực tiếp tại các cơ sở lưu trú, lữ hành, vận tải, dịch vụ và điểm tham quan. Trong đó, nhóm lao động trực tiếp chiếm tỷ trọng lớn nhất và có vai trò quyết định đến chất lượng dịch vụ cũng như trải nghiệm của du khách.

Theo thống kê, giai đoạn 2011-2019, số lao động trực tiếp trong ngành Du lịch Quảng Ninh tăng từ khoảng 25.000 lên 60.000 người, với tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 11,6%/năm. Tuy nhiên, lực lượng này chỉ chiếm khoảng 7,3% tổng lao động du lịch của cả nước (một tỷ lệ còn khá khiêm tốn so với vị thế của một địa phương được xác định là trung tâm du lịch hàng đầu quốc gia).

Đến năm 2023, toàn ngành Du lịch tạo việc làm cho khoảng 48.600 lao động, trong đó hơn 26.800 lao động trực tiếp. Hiện trung bình mỗi năm, ngành Du lịch thu hút thêm khoảng 2.000-4.000 lao động mới. Trong đó: Lao động tập trung chủ yếu ở lĩnh vực ăn uống (26%), mua sắm du lịch (23%), vận tải (20%), trong khi lĩnh vực phục vụ tham quan chỉ chiếm khoảng 8%; lưu trú và vui chơi giải trí, mỗi lĩnh vực chỉ khoảng 5%. Cơ cấu này cho thấy sự thiếu hụt đáng kể lao động ở các khâu tạo giá trị gia tăng cao, đòi hỏi trình độ chuyên môn và kỹ năng tổng hợp.

Về chất lượng, nguồn nhân lực du lịch của tỉnh đã có những chuyển biến tích cực. Tỷ lệ lao động có trình độ đại học và sau đại học tăng từ mức rất thấp trong giai đoạn 2010-2015 lên trên 7% trong giai đoạn 2015-2020; số hướng dẫn viên được cấp chứng chỉ hành nghề tăng; lao động chưa qua đào tạo giảm dần. Tỉnh cũng bước đầu thu hút được một số chuyên gia, lao động quốc tế có kinh nghiệm quản lý và vận hành các cơ sở du lịch cao cấp, góp phần nâng chuẩn dịch vụ theo hướng tiệm cận quốc tế.

Tuy nhiên, nếu đặt trong so sánh tương quan với các địa phương khác, khoảng cách về quy mô và chất lượng nhân lực vẫn còn rất lớn. Không chỉ thiếu về số lượng, chất lượng nguồn nhân lực du lịch Quảng Ninh vẫn có những tồn tại, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ. Theo đánh giá của Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch, chỉ khoảng 22% lao động được đào tạo đúng chuyên ngành du lịch; khoảng 46% được đào tạo từ các lĩnh vực khác hoặc chưa qua đào tạo bài bản; số còn lại chưa xác định rõ trình độ. Đội ngũ quản lý cấp cao am hiểu công nghệ, thị trường quốc tế và quản trị đa ngành còn mỏng; kỹ năng ngoại ngữ, công nghệ thông tin, giao tiếp và xử lý tình huống của một bộ phận lao động vẫn còn hạn chế, nhất là tại các cơ sở nhỏ lẻ, khu vực vùng sâu, vùng xa.

Trong khi đó, Quảng Ninh đang đẩy mạnh xây dựng hệ sinh thái du lịch thông minh với nhiều ứng dụng công nghệ hiện đại, như: Số hóa gần 200 điểm di tích bằng mã QR, triển khai vé điện tử tại Vịnh Hạ Long, ứng dụng công nghệ VR/AR tại bảo tàng và điểm tham quan, phát triển thanh toán không dùng tiền mặt, nền tảng thông tin đa ngôn ngữ. Sự phát triển nhanh của hạ tầng số đang tạo ra một “độ vênh” ngày càng rõ giữa yêu cầu công việc và năng lực thực tế của lực lượng lao động du lịch.

Bà Nguyễn Thị Hiền, Giám đốc AHT Travel, cho biết: Qua làm việc trực tiếp với các cơ sở lưu trú, dịch vụ, tôi nhận thấy kỹ năng ngoại ngữ, công nghệ thông tin và giao tiếp, xử lý tình huống của một bộ phận lao động trong ngành còn hạn chế, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường quốc tế, triển khai các nền tảng du lịch số và cung cấp dịch vụ cá nhân hóa theo nhu cầu du khách.

Để có nguồn nhân lực chất lượng bền vững

Theo định hướng phát triển, đến năm 2030, Quảng Ninh phấn đấu đón khoảng 28,5 triệu lượt khách du lịch, trong đó có khoảng 8 triệu lượt khách quốc tế; tạo ra khoảng 255.000 việc làm, với hơn 110.000 lao động trực tiếp trong ngành Du lịch.

Thực tế từ số liệu tổng hợp trên cho thấy, ngành Du lịch Quảng Ninh đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng lao động có kỹ năng chuyên sâu. Một trong những nguyên nhân quan trọng là mức thu nhập chưa đủ sức cạnh tranh so với các lĩnh vực khác, khiến nhiều lao động sau đào tạo chuyển sang ngành nghề có thu nhập ổn định hơn. Đồng thời, năng lực đào tạo nhân lực du lịch trình độ cao của các cơ sở đào tạo trong tỉnh hiện vẫn còn hạn chế, chưa thể chủ động cung ứng nguồn lao động đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của ngành. 

Bà Nguyễn Thị Huyền, Giám đốc nhân sự Tập đoàn Paradise Viet Nam, chia sẻ: Đơn vị có hệ thống du thuyền ngủ đêm, du thuyền tiếng và khách sạn và ở mảng nào cũng cần nguồn nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, đây đang là vấn đề đáng lưu ý của doanh nghiệp. Mặc dù du thuyền và khách sạn đều đạt tiêu chuẩn cao cấp, nhưng do đặc thù lưu trú trên Vịnh nên không gian sinh hoạt khá gò bó, dẫn đến mức lương khá tốt nhưng tỷ lệ nhân lực luôn biến động cao và thường mọi người không gắn bó lâu dài. Có những thời điểm, đơn vị tuyển được 100 người thì có tới 100 người xin nghỉ việc, ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động kinh doanh khi mà 100 người tuyển mới lại mất 2-3 tháng để đào tạo cho thành thạo các kỹ năng. Đơn vị đang phải kết nối với các trường bên nước ngoài để tuyển dụng sinh viên từ Philipine, Thụy Sĩ… và hiện có khoảng 30 người nước ngoài đang làm việc tại Tập đoàn. Nhìn một cách thẳng thắn thì hiện nguồn nhân lực tại các đơn vị đào tạo du lịch của tỉnh chưa cao và do địa điểm của các trường khá xa nên sinh viên chưa được làm quen với môi trường này quá nhiều. Tôi nghĩ các cơ quan chức năng cần có giải pháp để kết nối nguồn nhân lực, như mở các trung tâm đào tạo ngắn hạn, cơ bản ngay tại phường Bãi Cháy để các bạn vừa được đào tạo vừa có trải nghiệm thực tế, sau đó doanh nghiệp sẽ tiếp tục đào tạo thêm.

Là doanh nghiệp có thị trường khách Đài Loan gần như ổn định, trung bình đón khoảng 500 khách/ngày, nhân lực du lịch có chất lượng cũng luôn là bài toán khó với Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ du lịch T&Y Group. Bà Trần Thị Tường Vy, Phó Giám đốc Công ty, cho biết: Công ty ký kết với Đại học Hạ Long để tiếp nhận các bạn sinh viên về thực tập. Thế nhưng hiện sinh viên có thế mạnh về tiếng Anh, còn tiếng Trung vẫn yếu và không đủ số lượng. Có những thời điểm, Công ty bắt buộc phải về tận Tiên Yên, Bình Liêu, Ba Chẽ… để tuyển dụng thêm cho đủ người nhưng mất rất nhiều thời gian để đáp ứng tốt công việc, nhất là phục vụ khách nước ngoài.  

Nhiều doanh nghiệp khác cũng cho biết, nhân lực thành thạo ngoại ngữ các tiếng Pháp, Nhật, Đức, Hàn, Trung trên địa bàn tỉnh là rất ít và chủ yếu là tiếng Anh…, dẫn đến vào mùa cao điểm có đơn vị không thể tuyển dụng được nhân viên điều hành, kinh doanh, kế toán.

Theo dự báo, đến năm 2030, Quảng Ninh cần khoảng 110.000 lao động trực tiếp trong lĩnh vực du lịch. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách không chỉ tăng số lượng, mà còn nâng cao chất lượng, đặc biệt là nguồn nhân lực có khả năng làm chủ công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số trong hoạt động quản lý, tiếp thị và phục vụ du khách. 

Tham luận tại Hội thảo khoa học về phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và xây dựng con người Quảng Ninh trong kỷ nguyên mới vào tháng 11/2025, PGS.TS Nguyễn Thị Song Hà, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cho rằng: Nhân lực không chỉ là yếu tố đầu vào của tăng trưởng, mà còn là chủ thể trực tiếp kiến tạo giá trị mới trong hệ sinh thái du lịch thông minh. Tỉnh Quảng Ninh cần tiếp tục cụ thể hóa các nghị quyết của Trung ương về đột phá phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, xây dựng các chính sách đặc thù để thu hút chuyên gia công nghệ, nhà quản lý du lịch cấp cao, chuyên gia dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và an ninh mạng phục vụ phát triển du lịch số. Đồng thời, cần có cơ chế đãi ngộ cạnh tranh, môi trường làm việc chuyên nghiệp và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn với du lịch cần được hình thành, tạo sức hút đối với nguồn nhân lực trong nước và quốc tế. Đồng thời, xây dựng lộ trình phát triển nhân lực theo từng giai đoạn, gắn quy hoạch du lịch với quy hoạch nguồn nhân lực, bảo đảm sự đồng bộ giữa nhu cầu thị trường, năng lực đào tạo và định hướng phát triển ngành.

Tại hội nghị này, nhiều chuyên gia cũng cho rằng, các cơ sở đào tạo trên địa bàn tỉnh cần chủ động cập nhật chương trình theo chuẩn khu vực và quốc tế, tích hợp mạnh mẽ các nội dung về công nghệ số, quản trị dữ liệu, tiếp thị số, thương mại điện tử du lịch và ứng dụng AI trong quản lý và phục vụ khách hàng. Mô hình liên kết “nhà nước – nhà trường – doanh nghiệp” cần được triển khai thực chất hơn, gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động. Đối với lực lượng lao động hiện hữu, cần tổ chức các chương trình bồi dưỡng, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng số, ngoại ngữ và giao tiếp quốc tế, giúp người lao động thích ứng với môi trường làm việc số hóa.

Quảng Ninh cũng có thể thí điểm xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo du lịch gắn với công nghệ, nơi doanh nghiệp, chuyên gia và cơ sở đào tạo cùng nghiên cứu, thử nghiệm các sản phẩm du lịch số, nền tảng thông minh và mô hình kinh doanh mới. Việc hình thành cộng đồng thực hành số trong ngành Du lịch sẽ tạo môi trường chia sẻ tri thức, kinh nghiệm và thúc đẩy sáng tạo từ chính đội ngũ lao động tại cơ sở. Bên cạnh đó, mở rộng hợp tác với các tổ chức quốc tế, tập đoàn du lịch và cơ sở đào tạo uy tín trong khu vực và trên thế giới cũng là giải pháp quan trọng để từng bước “giải cơn khát” nguồn nhân lực chất lượng cao, giảm áp lực thiếu hụt lao động trình độ cao tại địa phương. Qua đó, tạo nền tảng vững chắc để Quảng Ninh hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm du lịch kết nối khu vực và thế giới.

Hoàng Nga