Ba Chẽ phát triển du lịch gắn với bảo tồn thiên nhiên và văn hóa

Sau sáp nhập, xã Ba Chẽ đang từng bước khơi dậy hướng đi phát triển du lịch trên cơ sở lợi thế sẵn có. Cùng với đẩy mạnh kinh tế lâm nghiệp, xã mở rộng hướng đi mới với việc phát triển du lịch cộng đồng gắn với đặc trưng văn hóa dân tộc thiểu số và cảnh quan thiên nhiên. Những hoạt động trải nghiệm bước đầu đã đem lại nhiều tín hiệu tích cực, tạo nền tảng để địa phương hình thành sản phẩm du lịch giàu bản sắc, phù hợp với định hướng phát triển bền vững.

Phát huy giá trị cảnh quan 

Ở Ba Chẽ, những cánh rừng là nơi người dân gắn bó bao đời, cũng là sinh kế để thoát nghèo và vươn lên phát triển kinh tế. Những triền rừng xanh nối nhau qua từng mùa đã chở che đồng bào, để bao thế hệ người Ba Chẽ lớn lên cùng màu lá. Người dân địa phương gắn bó với rừng như mạch sống, mỗi cây non trồng xuống là một niềm hy vọng, mỗi vụ khai thác là một mùa ấm no.

Sau sáp nhập, xã Ba Chẽ tiếp tục đẩy mạnh phát triển lâm nghiệp bền vững, nhân rộng mô hình rừng gỗ lớn, gắn trồng rừng với nâng cao thu nhập người dân. Trong hành trình gìn giữ “lộc rừng”, người dân dần ý thức rằng rừng không chỉ cho gỗ, cho kinh tế, mà còn là tài sản văn hoá – du lịch quý giá, có thể tạo ra nguồn thu mới nếu biết gìn giữ và khai thác đúng cách.

Từ những nương trà hoa vàng, những khoảnh rừng trồng sâm cau, ba kích…, nhiều hộ dân bước đầu manh nha ý tưởng làm du lịch trải nghiệm dưới tán rừng. Du khách sẽ được tự tay hái những búp trà hoa vàng vàng óng trong sương sớm, nghe chủ rừng kể chuyện chọn đất, ươm giống, chăm cây trà hoa vàng; men theo những đường mòn khám phá vườn dược liệu dưới tán lim, tán keo; hoặc ngồi bên bếp lửa, thưởng chén trà hoa, nghe người già trong bản nói về cách người Ba Chẽ nhờ rừng mà dựng nhà, nuôi con, gìn giữ phong tục… Tất cả sẽ được kết nối thành chuỗi trải nghiệm, giúp du khách hiểu hơn về sự gắn bó của con người nơi đây với núi rừng.

Việc khai thác hợp lý tiềm năng thiên nhiên đang mở ra hướng đi cho phát triển du lịch vùng sơn cước. Không chỉ có lợi thế về lâm nghiệp, dòng sông Ba Chẽ cũng là nguồn tài nguyên cảnh quan và văn hoá tiềm năng cho phát triển du lịch cộng đồng.

Sông Ba Chẽ bắt nguồn từ Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng, gom mình từ vô số khe suối nhỏ chảy về từ Đình Lập (Lạng Sơn). Suối góp nước thành sông. Sông đầu nguồn đổ dốc, hẹp và mạnh, có cả những đoạn suối xoáy chảy giữa rừng già. Chỉ khi xuôi về gần Ba Chẽ, lòng sông mở ra êm đềm, hiền hòa. Thuở trước, đây từng là con đường giao thông huyết mạch của người dân, dấu ấn một thời “trên bến dưới thuyền” vẫn còn phảng phất đâu đó trong ký ức của những cư dân sống lâu năm ở vùng này.

Dọc chuyến du khảo ven sông, du khách đến làng Mới (xã Nam Sơn cũ) có thể bắt gặp dấu tích của lò gốm sứ cổ được phát hiện từ năm 2009. Theo các nhà khảo cổ, lò gốm có niên đại hơn 200 năm; trong khu phế tích còn tới 18 bầu lò gần như nguyên trạng cùng các bể lọc nguyên liệu. Những mảnh bát đĩa cốt trắng, men ngọc – tương đồng với loại gốm từng tìm thấy ở các bến cảng cổ vùng Móng Cái, Vân Đồn – nằm lẫn trong đất, như những mảnh ký ức chưa kịp lấp vùi. Có lẽ chính tại khúc sông này, xưa kia từng tồn tại một thị tứ ven sông sầm uất, nơi cư dân các dân tộc Tày, Dao, Sán Chay, Sán Chỉ… tụ cư, buôn bán, trao đổi hàng hóa.

(Video được sản xuất trước thời điểm 1/7/2025)

Sông Ba Chẽ cũng là nguồn sinh kế thân thuộc của người dân bao đời. Ông Nguyễn Đình Dậu là một cư dân sống ven sông, vẫn cười mà kể: “Sông Ba Chẽ cho nhiều tôm cá, đặc biệt có loài cà ra mà chỉ vùng này mới có”. Loài vật ấy trông như cua nhưng lớn hơn một chút, chỉ xuất hiện theo mùa. Từng là món quà của mùa nước, nay cà ra càng có giá trị hơn khi nguồn thủy hải sản tự nhiên ngày một cạn kiệt.

Dòng sông hiền hòa ấy tựa vòng tay mát lành của núi rừng, lặng lẽ che chở bao thế hệ tổ tiên cư dân Ba Chẽ từ thuở họ đặt những bước chân đầu tiên lên bờ bãi. Và hôm nay, dòng chảy ấy mở ra một không gian trải nghiệm đầy thi vị: chèo thuyền, ngắm cảnh trên sông, lắng nghe tiếng rừng vọng lại từ những bãi vắng, hay ghé thăm các di tích văn hoá nằm rải rác ven bờ.

Trên đường đưa chúng tôi ghé thăm lò sứ cổ, bà Hoàng Thị Oanh, Trưởng Phòng Văn hoá – Xã hội xã Ba Chẽ, chia sẻ rằng với lợi thế cảnh quan nguyên sơ, hệ sinh thái phong phú cùng đời sống văn hoá đặc sắc của đồng bào Dao, Tày…, sông Ba Chẽ hoàn toàn có thể trở thành điểm nhấn mới trên bản đồ du lịch sinh thái của tỉnh. Những tour du thuyền ngắm cảnh, chèo kayak tại thác Khe Soong, thác Lang Cang, kết hợp tham quan di tích, trải nghiệm lễ hội truyền thống, cùng người dân địa phương đánh bắt thủy hải sản… đang mở ra hướng khai thác bền vững, gắn kết hài hòa giữa thiên nhiên và bản sắc văn hoá địa phương.

Bà Oanh nhấn mạnh: “Với trầm tích văn hóa của những bãi bồi, dòng sông sẽ kể câu chuyện riêng của đất và người Ba Chẽ – một câu chuyện nếu biết khai thác đủ mềm mại, đủ hấp dẫn sẽ có thể níu chân du khách”.

Văn hoá – tài nguyên phát triển du lịch

Là nơi hội tụ của các dân tộc Dao, Tày, Kinh, Sán Chay…, văn hóa Ba Chẽ được dệt nên từ nhiều lớp giao thoa, tạo nên bề dày bản sắc độc đáo riêng có. Sự phong phú ấy thể hiện trong tiếng nói, nếp sống, tập quán, đến những nghề thủ công truyền lại qua nhiều thế hệ và còn được lưu giữ vẹn nguyên qua nếp lao động, sinh hoạt, các dịp lễ hội.

Đi giữa các thôn bản, du khách dễ dàng bắt gặp những phụ nữ Dao vẫn miệt mài từng mũi chỉ đường kim bên suối thác, nâng niu câu chuyện của tổ tiên trên sắc lam của vải chàm. Người Tày giữ câu then, hát lượn trong những chiều bảng lảng khói bếp. Người Sán Chay gọi nhau bằng tiếng Soọng cô, cách họ mời nhau từng câu hát vừa tự nhiên vừa thấm đượm tình người.

Hàng năm, Lễ hội Miếu Ông, Miếu Bà đón bước chân du khách về giữa sắc màu linh thiêng, vừa tạ ơn thần linh, vừa để cầu cho một năm mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu. Cộng đồng người Dao tụ hội trong Lễ hội Bàn Vương, khi những nghi thức vượt biển, rước thuyền, dâng lễ, điệu múa Hành Quang… được phục dựng vẹn nguyên, nhắc nhớ về hành trình của tổ tiên hàng nghìn năm khai hoang lập đất. Dưới tán rừng xanh, tiếng chiêng trống rộn vang, tiếng hát giao duyên vang lên giữa sân Ngày Hội dân tộc Sán Chay như kéo gần những cộng đồng dân tộc anh em, tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa vừa thân quen, vừa ấm cúng.

Những phiên chợ họp vào ngày rằm, mùng 1 vẫn là nơi gìn giữ nét văn hóa bản địa. Đây là nơi trao đổi hàng hoá, đồng thời cũng là dịp để bà con các dân tộc gặp gỡ, trò chuyện, mang theo những sản vật tinh tuý từ núi rừng. Người gùi xuống chợ bó rau rừng còn đẫm hơi sương, bày chai mật ong vàng óng, tấm vải chàm mới nhuộm còn thơm mùi lá rừng; người khác lại đem theo những con gà đồi, ngan sao, thúng nếp cái, củ khoai sọ dẻo thơm mới đào. Tất cả hòa vào nhau, tạo thành một bức tranh ấm áp đa sắc màu của miền sơn cước.

Du khách đến không chỉ để xem lễ hội, đi chợ phiên, nghe một làn điệu hay thử một món ăn. Họ tìm đến để cảm nhận cách một tộc người đã sống, đã gìn giữ và trao truyền bản sắc qua từng thế hệ. Khi văn hóa được tôn trọng ngay từ gốc rễ, mỗi lễ hội, mỗi lời hát, mỗi sản phẩm thủ công đều có thể trở thành cầu nối, để rồi người đi – kẻ ở đều thêm trân trọng mảnh đất này. Từ tiềm năng cảnh quan thiên nhiên và văn hóa truyền thống, Ba Chẽ đang dần định hình hướng phát triển du lịch phù hợp với điều kiện thực tế. Khi người dân là chủ thể của quá trình này, những giá trị truyền thống sẽ tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa theo cách bền vững.

Mai Linh