Du lịch đường biên: Đi để thêm yêu Tổ quốc

Hoành Mô có trên 30km đường biên, sau sáp nhập có dân số gần 9.000 người, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 94,11%, chủ yếu là dân tộc Dao, Tày, Sán Chỉ. Xã đang chuyển dần tỷ trọng kinh tế sang dịch vụ, du lịch cửa khẩu, du lịch sinh thái và du lịch lễ hội…

Việc mở lại hoạt động xuất nhập cảnh cho cư dân và khách du lịch qua cặp cửa khẩu Hoành Mô (Việt Nam) – Động Trung (Trung Quốc) được xem là cú hích quan trọng cho du lịch đường biên. Các hoạt động giao lưu văn hóa, thể thao, du lịch xuyên biên giới từng bước được xây dựng.

Hoành Mô có tiềm năng du lịch khác biệt khi vừa là cửa ngõ giao thương biên mậu vừa là điểm du lịch biên giới hấp dẫn. Hệ thống cột mốc biên cương gồm cột mốc đơn, cột mốc đôi… làm cho du khách được thỏa thú vui trekking đến cột mốc 1305, cột mốc 1317. Trên con đường tuần tra biên giới uốn lượn, từng cột mốc hiện lên không chỉ như dấu mốc địa lý, mà như một bài học lịch sử về chủ quyền.

Bà Vũ Lệ Mỹ, du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ: “Lần đầu đứng trước cột mốc biên giới, tôi thực sự thấy xúc động. Trước đây chỉ nhìn thấy đường biên trên bản đồ, còn bây giờ là chạm tay vào cột mốc chủ quyền Tổ quốc”.

Cũng trên cung đường vành đai biên giới, “Sống lưng khủng long” là điểm đến của những người mê du lịch phượt, mê trekking. Bên cạnh đó, Hoành Mô còn có các đỉnh Cao Xiêm, Cao Ba Lanh, núi Cô Đơn… cùng nằm trong quần thể dãy núi Cao Ly, gồm 8 đỉnh núi cao trên 1.000m. Trong đó, đỉnh Cao Xiêm cao 1.429m là “nóc nhà của Quảng Ninh”. Dưới thung lũng, thác Khe Tiền, suối Bạc trắng xóa nhìn rất hấp dẫn.

Video được sản xuất trước thời điểm 1/7/2025.

Khi du khách đặt chân tới Cao Ba Lanh sẽ hiện ra cảnh sắc mù sương như một cao nguyên thu nhỏ. Giữa 2 hồ nước rộng hàng mẫu nổi lên những hòn non bộ thiên tạo, được người già gọi là Đá Chuông bởi gõ vào phát ra âm thanh kỳ lạ đến người bên kia biên giới còn nghe văng vẳng bên tai.

Do chiến tranh tàn phá nay chuông đá không còn nguyên vẹn như xưa nhưng Cao Ba Lanh vẫn sừng sững với thế đất địa linh, rồng chầu hổ phục là chứng tích cho cuộc chiến đấu vệ quốc, được du khách sau này khắc cốt ghi tâm. 

Về hạ tầng du lịch, đến nay, Hoành Mô hiện đã có gần 20 cơ sở lưu trú đủ chỗ cho trên 300 du khách như: Bình Liêu Farmstay, ở thôn Cao Sơn; homestay Hương Hồi ở thôn Khe Tiền… có không gian kiến trúc hòa quyện với thiên nhiên hoang sơ.

Giữa không gian thiên nhiên tươi đẹp, vườn hoa Cao Sơn được xây dựng trên độ cao hơn 1.000m nơi thổ nhưỡng màu mỡ, khí hậu mát mẻ. Từ các đỉnh cao trên dãy Cao Ly, phóng tầm mắt xuống lưng đèo, du khách sẽ thấy những mái ấm đơn lẻ, những chân ruộng bậc thang xếp lớp…

Hoành Mô còn có nhiều lễ hội truyền thống đặc sắc, nhiều nét văn hóa phi vật thể phong phú như: Ngày hội Kiêng gió của đồng bào dân tộc Dao Thanh Phán, hội Soóng Cọ của đồng bào dân tộc Sán Chỉ, chợ tình Đồng Văn, tục cơm mới của người Tày. Du khách đến đây được thỏa mãn thú vui phượt rừng, du lịch săn mây đón gió, hòa mình với phong tục, tập quán, văn hóa lễ hội, ẩm thực bản địa, du lịch chữa bệnh bằng thuốc gia truyền dân tộc thiểu số. Ông Hoàng Kiên Trung, Phó Chủ tịch UBND xã Hoành Mô, cho biết: Hoành Mô đã xây dựng phương án phát triển du lịch theo tuyến “di sản biên giới”, kết nối cửa khẩu Hoành Mô với “Sống lưng khủng long”, tham quan núi Cao Ba Lanh, tuyến du lịch “hành trình sinh thái – văn hóa” kết nối vườn hoa Cao Sơn với thác Khe Tiền và bản Sông Moóc.

Gần đây, các nhà đầu tư trong và ngoài nước đã đến thăm dò thị trường du lịch. Cụ thể, đoàn famtrip gồm 50 đơn vị du lịch (chuyên dòng khách nước ngoài vào Việt Nam) gồm nhiều doanh nghiệp du lịch có tiếng như: Hanspan Travel Indochina, New Asia Tour, Exo Travel, Travel Authentic Asia… đã thực tế khảo sát các điểm du lịch như: Phiên chợ Đồng Văn, bản Sông Moóc, thác Khe Tiền. Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) cũng đã đến tìm hiểu môi trường đầu tư, đặt nền móng cho các dịch vụ du lịch và chuyển giao công nghệ phát triển kinh tế du lịch dưới tán rừng, khởi thảo dự án du lịch Sông Moóc.

Cùng với Hoành Mô, xã Hải Sơn cũng là một minh chứng rõ nét cho cách làm du lịch cộng đồng. Hải Sơn có hơn 700 hộ dân, chủ yếu là đồng bào Dao, Sán Chỉ. Từ một địa phương thuần nông, đời sống còn nhiều khó khăn, Hải Sơn đang chuyển mình nhờ phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa bản địa. Đến đây, du khách có thể ở homestay, cùng người dân nấu ăn, học thêu trang phục truyền thống, tham gia các lễ hội dân gian.

Sau khi vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, Hải Sơn đã nhanh chóng ổn định tổ chức, xác định phát triển du lịch cộng đồng là hướng đi trọng tâm. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã lần thứ nhất đặt mục tiêu xây dựng du lịch trải nghiệm cộng đồng gắn với xây dựng nông thôn mới. Ông Lê Văn Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Hải Sơn, cho biết: “Xã chú trọng khai thác thế mạnh cảnh quan, văn hóa dân tộc thiểu số. Đồng thời, ứng dụng công nghệ trong nông, lâm nghiệp để nâng cao đời sống người dân”.

Tại Hải Sơn, Pò Hèn là thôn có nhiều điều kiện phát triển du lịch biên giới. Pò Hèn có 160 hộ dân, 78% là người Dao và được lựa chọn thí điểm mô hình làng văn hóa du lịch cộng đồng. Từ năm 2021, TP Móng Cái (cũ) đầu tư trên 700 triệu đồng chỉnh trang cơ sở vật chất, phục dựng chợ phiên Pò Hèn, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch. 

Những bài học lịch sử cho du khách

Hải Sơn đang khai thác nhiều điểm đến như: Khu di tích quốc gia Pò Hèn, Làng văn hóa Dao Thanh Y, núi Mã Thầu Sơn, thác 72 gian… Trong đó, Lễ hội “Hoa sim sắc thắm biên cương” đã trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, thu hút du khách với hoạt động trải nghiệm văn hóa và ẩm thực truyền thống như cá suối nướng, ngan đen, bánh chưng nếp cẩm, rượu sim…

Đặc biệt, Khu di tích quốc gia Pò Hèn giờ đã là “địa chỉ đỏ” trong hành trình tham quan trải nghiệm biên giới. Trung tá Nguyễn Thế Cường, Chính trị viên Đồn Biên phòng Pò Hèn, cho biết: “Việc chăm sóc, gìn giữ di tích này là niềm vinh dự, là trách nhiệm thiêng liêng của mỗi người lính hôm nay. Chúng tôi cũng rất vui vì nơi đây trở thành điểm đến giáo dục truyền thống lịch sử cho thế hệ trẻ”.

Không chỉ ở Hải Sơn mà tại nhiều xã, phường biên giới, sự tham gia tích cực của lực lượng biên phòng góp phần giáo dục lịch sử cho du khách. Trên các tuyến tham quan cột mốc, những cán bộ biên phòng vừa làm nhiệm vụ vừa trở thành “hướng dẫn viên đặc biệt”. Những câu chuyện được kể bên cột mốc khiến bài học lịch sử trở nên gần gũi và sống động hơn bất kỳ trang sách nào.

Tại cột mốc 1368, điểm cuối cùng của đường biên giới đất liền Việt Nam – Trung Quốc, những “Tiết học biên cương” do Đồn Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái (Bộ đội Biên phòng Quảng Ninh) tổ chức đang trở thành điểm hẹn đặc biệt của nhiều du khách trẻ tuổi. Đây là mô hình giáo dục kết hợp trải nghiệm thực tế, giúp học sinh, sinh viên hiểu sâu hơn về chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới quốc gia.

Theo Thượng tá Bùi Tuấn Anh, cán bộ Đội kiểm tra, giám sát Đồn Biên phòng Cửa khẩu quốc tế Móng Cái, mỗi khi có đoàn học sinh, sinh viên đến thăm, đơn vị đều tổ chức buổi học đặc biệt ngay tại khu vực cột mốc.

Những “Tiết học biên cương” cho các đoàn khách vẫn đang lặng lẽ gieo những hạt giống yêu nước cho tương lai. Em Lý Thị Linh, sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền Hà Nội, nhớ lại: “Khi ra cột mốc, việc đầu tiên chúng em được hướng dẫn là chào cột mốc như một nghi lễ thiêng liêng. Chúng em hiểu vì sao nơi đây lại quan trọng đến vậy và thấy mình may mắn khi được sống trong hòa bình”.

Không ít thách thức

Dù nhiều tiềm năng, du lịch đường biên vẫn đối mặt không ít thách thức, như: Hạ tầng giao thông còn khó khăn, dịch vụ chưa đồng đều, nguồn nhân lực địa phương cần được đào tạo bài bản hơn. Để du lịch đường biên phát triển bền vững, cần đặt yếu tố bảo tồn văn hóa, môi trường và chủ quyền lên hàng đầu, tránh phát triển nóng, thương mại hóa quá mức.

PGS.TS Vũ Văn Viện, Trưởng Khoa Du lịch, Trường Đại học Hạ Long, đề xuất: Cần phát triển du lịch vùng biên theo định hướng “mục tiêu kép” vừa phát triển kinh tế xóa đói giảm nghèo, vừa bảo đảm an ninh quốc phòng, coi du lịch cộng đồng là giải pháp để “giữ dân, giữ đất, giữ văn hóa”, mỗi người dân là một “cột mốc sống” bảo vệ biên cương. Về sản phẩm du lịch nên khai thác tính “độc bản vùng biên”, tập trung vào sự giao thoa văn hóa đặc sắc và trải nghiệm chinh phục các cột mốc chủ quyền thiêng liêng. Đồng thời kiên quyết nói “không” với bê tông hóa, giữ gìn cảnh quan nguyên sơ ở vùng biên trên cơ sở phân vùng không gian rõ rệt, nơi nào cần kết hợp du lịch cộng đồng với thương mại biên mậu và du lịch biển, nơi nào cần tập trung vào du lịch sinh thái, trekking đường tuần tra biên giới và văn hóa bản địa (Tày, Dao, Sán Chỉ).

Nhìn chung, du lịch đường biên không dành cho những chuyến đi vội vã. Đó là hành trình chậm, để lắng nghe, để cảm nhận và để hiểu rằng mỗi tấc đất biên cương đều thấm đẫm mồ hôi, công sức và lịch sử giữ nước của bao thế hệ. Khi rời vùng biên, điều đọng lại không chỉ là những bức ảnh đẹp, mà là cảm giác tự hào và yêu hơn Tổ quốc mình. Mỗi chuyến đi không chỉ là hành trình khám phá, mà còn là hành trình cảm xúc, để thêm yêu từng tấc đất biên cương…

Phạm Học