Hát soóng cọ – Tài nguyên quý cho phát triển du lịch cộng đồng

Trong định hướng phát triển du lịch bền vững gắn với bảo tồn văn hóa bản địa, Quảng Ninh đang từng bước khai thác hiệu quả các giá trị di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng DTTS. Trong đó hát soóng cọ – loại hình dân ca giao duyên độc đáo của người Sán Chỉ là một trong những tài nguyên quan trọng, góp phần tạo nên sản phẩm du lịch cộng đồng đặc trưng, giàu bản sắc.

Đối với người Sán Chỉ, hát soóng cọ là hình thức sinh hoạt văn hóa tiêu biểu, gắn liền với đời sống cộng đồng, đặc biệt là trong các dịp lễ hội mùa xuân. Đây không chỉ là hình thức ca hát, mà còn là không gian giao duyên, nơi trai gái gặp gỡ, đối đáp bằng lời ca, thể hiện trí tuệ, tình cảm và chuẩn mực đạo đức của cộng đồng. Theo các nhà nghiên cứu, loại hình trình diễn dân gian soóng cọ mang tính nguyên hợp cao, kết hợp giữa âm nhạc, thơ ca và giao tiếp xã hội, phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan của người Sán Chỉ. Chính đặc điểm nêu trên đã tạo nên giá trị độc đáo, khác biệt, khiến cho loại hình hát soóng cọ của người Sán Chỉ ở Quảng Ninh được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia vào năm 2023.

PGS.TS. Phạm Hồng Long (Khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhận định: “Những loại hình diễn xướng dân gian như soóng cọ không chỉ là biểu hiện văn hóa, mà còn là tài nguyên cốt lõi để xây dựng thương hiệu du lịch cộng đồng. Giá trị của chúng nằm ở tính chân thực, không thể sao chép”.

Trong bối cảnh du lịch chuyển dịch mạnh sang mô hình trải nghiệm, nhu cầu của du khách không chỉ dừng lại ở tham quan, mà còn hướng tới tương tác và khám phá chiều sâu văn hóa. Đây chính là lợi thế để soóng cọ trở thành sản phẩm du lịch đặc thù. Thực tế tại các bản làng của người Sán Chỉ ở khu vực miền Đông Quảng Ninh hiện nay cho thấy, các lễ hội như hội soóng cọ tháng ba đã thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh. Du khách không chỉ thưởng thức, mà còn trực tiếp tham gia vào hoạt động hát giao duyên, tìm hiểu phong tục tập quán, qua đó tạo nên trải nghiệm sinh động, khác biệt.

Theo ThS. Tô Đình Hiệu, Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ xã Bình Liêu, các giá trị văn hóa như soóng cọ nếu được tổ chức hợp lý sẽ trở thành sản phẩm du lịch có chiều sâu, góp phần kéo dài thời gian lưu trú và tăng chi tiêu của du khách. Từ thực tiễn đó, địa phương đã từng bước định hướng phát triển các sản phẩm du lịch gắn với soóng cọ, như: Trải nghiệm hát giao duyên, giao lưu văn nghệ dân gian, kết hợp tham quan bản làng và chợ phiên.

Một trong những yêu cầu đặt ra đối với du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm văn hóa là xây dựng sản phẩm đặc thù, tạo dấu ấn riêng trong bức tranh du lịch Quảng Ninh. Trong đó, các giá trị văn hóa bản địa được xác định là nền tảng cốt lõi. Theo các chuyên gia, soóng cọ có thể trở thành một trong những “biểu tượng mềm” của du lịch, tương tự như hát then của người Tày hay pả dung của người Dao Quảng Ninh.

PGS.TS. Phạm Đức Anh, Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng: “Phát triển du lịch gắn với văn hóa bản địa không chỉ là khai thác tài nguyên, mà còn là cách bảo tồn và lan tỏa giá trị truyền thống. Những di sản như soóng cọ chính là nền tảng để Bình Liêu xây dựng sản phẩm du lịch khác biệt và bền vững”. Bên cạnh đó, việc đưa soóng cọ vào các chương trình lễ hội, sự kiện văn hóa cũng góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, thu hút du khách và nâng cao nhận diện điểm đến.

Không chỉ mang lại giá trị văn hóa, soóng cọ còn góp phần tạo sinh kế cho người dân khi được gắn với hoạt động du lịch. Thông qua các chương trình biểu diễn, hướng dẫn trải nghiệm, người dân đặc biệt là nghệ nhân dân gian còn có thêm nguồn thu nhập. Đồng thời, các hoạt động này cũng tạo động lực để thế hệ trẻ học tập, kế thừa và phát huy giá trị di sản. Theo các nghiên cứu về du lịch cộng đồng, việc “biến di sản thành tài sản” là hướng đi hiệu quả, giúp cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Tại xã Bình Liêu hiện nay, mô hình du lịch cộng đồng đang được định hướng theo nguyên tắc “người dân là chủ thể”, trong đó các giá trị văn hóa như soóng cọ đóng vai trò trung tâm trong việc tạo trải nghiệm cho du khách.

Tuy nhiên, việc khai thác soóng cọ trong du lịch cũng đặt ra yêu cầu về bảo tồn giá trị nguyên bản. Các chuyên gia cảnh báo, nếu thương mại hóa quá mức, di sản có thể bị biến dạng, mất đi ý nghĩa văn hóa vốn có. Do đó, việc phát triển cần tuân thủ nguyên tắc tôn trọng di sản, tránh sân khấu hóa hoặc giản lược nội dung. Các hoạt động du lịch cần gắn với không gian bản địa, có sự tham gia trực tiếp của cộng đồng. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực, hỗ trợ nghệ nhân và xây dựng cơ chế phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân để đảm bảo phát triển bền vững.

Có thể thấy, hát soóng cọ không chỉ là di sản văn hóa đặc sắc của người Sán Chỉ, mà còn là nguồn tài nguyên quan trọng cho phát triển du lịch cộng đồng. Trong bối cảnh du lịch ngày càng chú trọng yếu tố trải nghiệm và bản sắc, việc khai thác hiệu quả soóng cọ sẽ góp phần tạo nên sản phẩm du lịch khác biệt, nâng cao sức cạnh tranh của địa phương, từng bước đưa những giá trị văn hóa truyền thống trở thành động lực phát triển kinh tế, góp phần xây dựng hình ảnh điểm đến thân thiện, giàu bản sắc của Quảng Ninh.

Phạm Học