Hồi sinh “bảo tàng sống” trong lòng vịnh

Giữa không gian mênh mang của Vịnh Hạ Long, Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn – “bảo tàng” thủy cư độc đáo, đang được quan tâm hồi sinh sau bão gió, mở ra cơ hội tiếp nối và lan tỏa giá trị văn hóa biển đặc sắc của di sản.

Đặt tại Cửa Vạn, một trong những làng chài tiêu biểu nhất trên vịnh, Trung tâm vừa là không gian trưng bày, vừa là nơi lưu giữ ký ức hàng trăm năm của cộng đồng cư dân thủy cư trên Vịnh Hạ Long. Theo các tư liệu nghiên cứu về văn hóa thủy cư, Cửa Vạn hình thành từ sự tụ cư của nhiều làng chài cổ, tiêu biểu là Giang Võng và Trúc Võng. 

Từ khoảng thế kỷ XVII-XVIII, ngư dân các làng chài này đã sinh sống ổn định trên Vịnh Hạ Long, dựng nhà bè, đi lại bằng thuyền nan, hình thành nếp sống gắn chặt với biển. Đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, cư dân Giang Võng, Trúc Võng cùng các nhóm thủy cư lân cận dần hội tụ về khu vực Cửa Vạn – nơi kín gió, thuận lợi neo đậu tàu thuyền, tạo nên một làng chài lớn, sầm uất, đồng thời trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa – xã hội của ngư dân vạn chài Hạ Long.

Trong dòng chảy lịch sử ấy, Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn được khánh thành năm 2006, trong khuôn khổ Dự án Bảo tàng sinh thái Hạ Long do Chính phủ Na Uy tài trợ, trở thành trung tâm văn hóa nổi đầu tiên ở Việt Nam dành cho ngư dân vạn chài và là mô hình bảo tàng sinh thái tiên phong gắn di sản với không gian sống nguyên bản. Theo đánh giá từ chuyên gia về phát triển du lịch bền vững của Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO, nơi đây không chỉ trưng bày hiện vật, kể câu chuyện văn hóa biển một cách sống động, có chiều sâu, mà còn góp phần phát triển cộng đồng địa phương, nâng cao ý thức bảo tồn, lan tỏa giá trị bản địa.

Theo đó, trong gần hai thập kỷ hoạt động, Trung tâm đã khẳng định vai trò đặc biệt trong việc giới thiệu văn hóa biển đảo Hạ Long. Sáu chủ đề trưng bày phản ánh toàn diện đời sống vật chất và tinh thần của cư dân thủy cư, từ môi trường tự nhiên, sinh kế, tri thức dân gian đến tín ngưỡng biển và các làn điệu hát giao duyên, hát đối. Không gian nổi giữa vịnh giúp du khách không chỉ “xem” văn hóa, mà còn “cảm” văn hóa, qua trải nghiệm trực tiếp với cảnh quan, con người và nhịp sống từng tồn tại trên mặt nước. Chính bởi vậy, Trung tâm được ví như một “bảo tàng đặc biệt”, bổ sung chiều sâu nhân văn cho Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long. Đây cũng là địa chỉ học tập, nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, sinh viên trong và ngoài nước khi tìm hiểu về văn hóa thủy cư, một dạng thức cư trú độc đáo.

Tuy nhiên, sau gần 20 năm vận hành trong điều kiện khắc nghiệt của môi trường biển, đặc biệt là cơn bão số 3 (Yagi) tháng 9/2024 với sức gió mạnh và sóng lớn đã gây hư hỏng nghiêm trọng cho Trung tâm, khiến toàn bộ hoạt động phải tạm dừng. Ảnh hưởng đó không chỉ gây tổn thất vật chất mà còn là nguy cơ gián đoạn một không gian ký ức quan trọng của văn hóa vạn chài.

Trước thực trạng đó, việc cải tạo, nâng cấp đã được cơ quan chủ quản đề nghị và được UBND tỉnh và Bộ VH-TT&DL quan tâm. Tại công văn số 6075/BVHTTDL-DSVH ngày 11/11/2025, Bộ cũng đánh giá về sự cần thiết của dự án, khẳng định đây là công trình có giá trị tiêu biểu trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa gắn với Di sản thiên nhiên thế giới. UBND tỉnh đã chỉ đạo các cơ quan chuyên môn nghiên cứu, đề xuất dự án cải tạo, sửa chữa, nâng cấp Trung tâm.

Dự kiến, dự án sẽ được triển khai trong năm 2026. Trung tâm sẽ được di dời vào bờ để sửa chữa, sau đó đưa trở lại vị trí cũ trên vịnh, bảo đảm an toàn kết cấu, hài hòa cảnh quan và hạn chế tối đa tác động đến môi trường di sản. Quan trọng hơn, Trung tâm sau tái sinh không chỉ được nâng cấp về kỹ thuật, mà còn được định vị lại vai trò: Tiếp tục là không gian giới thiệu văn hóa biển đảo đặc sắc, đồng thời trở thành điểm nhấn giáo dục di sản và du lịch văn hóa bền vững.

Từ đổ nát sau bão Yagi, việc hồi sinh Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn không chỉ là sửa chữa một công trình, mà là sự khẳng định cam kết gìn giữ và tiếp nối mạch văn hóa thủy cư Hạ Long như một phần sống động của di sản hôm nay.

Hà Phong