Rực rỡ bức tranh văn hóa Sán Chỉ ở Đông Ngũ

Đông Ngũ hôm nay đổi thay từng ngày, song đâu đó giữa màu xanh của rừng, sắc vàng của ruộng bậc thang, văn hóa Sán Chỉ vẫn hiện diện như mạch nguồn nuôi dưỡng đời sống tinh thần của người dân. Từ tiếng hát Soóng cọ, nếp nhà trình tường đến các lễ hội, phong tục… tất cả tạo nên một bức tranh văn hoá đậm bản sắc, vừa mộc mạc vừa giàu sức sống. Cũng chính những giá trị ấy đang trở thành nguồn tài nguyên quý giá, mở ra hướng đi bền vững cho Đông Ngũ trong phát triển du lịch cộng đồng.

Sắc màu Sán Chỉ giữa đại ngàn

Những ngày cuối thu, con đường dẫn vào xã Đông Ngũ như được pha thêm sắc nắng mật ong, len theo triền đồi thấp rồi mở ra thung lũng ruộng bậc thang rập rờn gió núi. Từ trên cao nhìn xuống, bản Sán Chỉ nằm giữa mảng rừng xanh, khói bếp lững lờ bay lên mái nhà, tiếng trẻ gọi nhau í ới chạy dọc con dốc. Nét bình yên ấy là điều khiến ai từng đặt chân tới vùng đất Đại Dực, huyện Tiên Yên trước đây, nay là xã Đông Ngũ, đều mang theo những ký ức khó quên.

Đông Ngũ hiện là nơi cư trú của hơn 300 hộ dân Sán Chỉ – những con người gắn bó trọn đời với núi rừng, với nếp nghĩ “an cư rồi mới lạc nghiệp”. Khác với nhiều cộng đồng từng quen du canh, du cư, người Sán Chỉ nơi đây chọn cách dựng làng lập bản ổn định, rồi từ đó khai phá nương rẫy, trồng lúa, trồng ngô, giữ lấy cuộc sống yên bình dưới chân núi. Từ quan niệm ấy, những nếp nhà sàn đặc trưng đã hình thành và gắn bó qua bao thế hệ. Nhà sàn Sán Chỉ thường cao từ 5-7m, ba gian, bốn vì, mỗi vì dày dặn những cột gỗ nghiến, lim, táu… được đẽo gọt thủ công và liên kết bằng chốt gỗ. Gỗ rừng mang về còn phải ngâm bùn ao cả năm trời để thớ gỗ bền chắc, chống được mưa nắng miền núi. Mỗi nếp nhà không chỉ là chỗ che mưa nắng, mà như một chứng tích của sự khéo léo, nhẫn nại và triết lý sống chan hòa cùng thiên nhiên của người Sán Chỉ.

Dẫu công cuộc bảo tồn còn nhiều khó khăn, ở nhiều thôn bản, những nhà sàn truyền thống vẫn được các gia đình giữ lại như giữ một phần ký ức tổ tiên. Chúng đứng đó, lặng lẽ và bền bỉ, như muốn kể tiếp câu chuyện về văn hóa Sán Chỉ đã truyền đời qua nhiều thế hệ.

Đông Ngũ hôm nay hấp dẫn du khách bởi sắc phục giản dị mà duyên sáng của phụ nữ Sán Chỉ. Trên những cánh đồng, thiếu nữ trong bộ váy áo chàm xanh – đen mềm mại, cần mẫn thu hoạch lúa ngô, tiếng hát, tiếng nói trong trẻo vang khắp núi rừng. Trang phục đàn ông Sán Chỉ, cũng từ gam màu chàm mộc mạc, phản chiếu tính cách khỏe khoắn, bền bỉ của người miền núi.

Từ bao đời nay, người Sán Chỉ ở vùng Đại Dực vẫn gìn giữ nhiều phong tục cổ truyền: nghi lễ cầu mùa, hát Soóng cọ, những món ăn độc đáo từ núi rừng. Mùa thu về, lễ hội mùa vàng lại rộn rã bước chân du khách.

Lễ hội cũng là dịp để phục dựng lại những nghi lễ truyền đời của tộc người Sán Chỉ; cũng là nơi những đôi bàn tay khéo léo của các bà, các chị gửi gắm hồn núi rừng vào từng chiếc bánh cốc mò, vào món xôi ngũ sắc rực rỡ trên những mâm lễ. Mỗi khuôn xôi năm màu không chỉ đẹp mắt, thơm vị lúa nương, mùi lá rừng, mà còn là lời nhắc nhớ về mùa màng tốt tươi, về tổ tiên và những điều tốt lành. Cũng ở nơi ấy, người dân hòa mình vào trận bóng rộn ràng của các chị em, hay những trò đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ, tung còn… diễn ra ngay giữa sân nhà văn hóa. Tiếng hò reo vang lên giữa sóng lúa vàng rực, âm thanh và sắc màu thân thuộc của mùa lễ hội như một lời mời gọi du khách bước về miền đất mà tình người, tình núi rừng luôn chan hòa, mộc mạc mà ấm áp.

Dọc tuyến đường Đại Phong uốn mình qua đồi núi, người Sán Chỉ ở Húc Động có thể sang giao lưu, cùng hòa mình vào không gian lễ hội truyền thống. Hai xã liền núi liền rừng, cảnh sắc và văn hóa tương đồng, những buổi hát Soóng cọ giao duyên cứ thế diễn ra tự nhiên qua bao mùa gió thổi.

Giữa hai vùng đất ấy còn có đồi Tình – ngọn đồi thơ mộng với thác nước, bãi cỏ xanh và những bụi sim tím trải khắp triền đồi. Người già bảo, đã có bao đôi trai gái Sán Chỉ nên duyên từ những buổi hát đối trên đồi, để rồi theo nhau về xây dựng cuộc sống bền chặt như những dải sim mọc bên sườn núi.

Hàng năm, ở Húc Động lại rộn ràng Hội Soóng cọ – ngày hội lớn nhất của người Sán Chỉ. Không gian núi Cao Ly, nhà văn hóa, sân vận động xã trở thành nơi bà con từ Đại Dực sang tụ họp, cùng dự lễ cầu may, hòa giọng hát Soóng cọ, vui hội lửa trại và thi đấu bóng đá nữ, đẩy gậy, kéo co… Giữa muôn âm thanh rộn rã ấy, ta hiểu vì sao sắc màu văn hóa Sán Chỉ vẫn bền bỉ chảy qua từng mùa, như suối nguồn không bao giờ cạn giữa đại ngàn.

Phát huy bản sắc Sán Chỉ gắn với phát triển du lịch cộng đồng

Theo ông Đinh Văn Khôi, Phó Chủ tịch UBND xã Đông Ngũ, bên cạnh phát triển kinh tế nông – lâm nghiệp, hướng đi mới của xã là khai thác văn hóa Sán Chỉ để phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái gắn với không gian núi rừng. Đây là định hướng phù hợp với quy hoạch phát triển của khu vực sau sáp nhập, đồng thời mở ra cơ hội tạo sinh kế mới cho người dân vùng cao.

Với cảnh quan tự nhiên vẫn giữ được nét hoang sơ, những khu rừng già, thác suối, ruộng bậc thang cùng nếp nhà truyền thống, Đông Ngũ có khả năng trở thành điểm đến thu hút du khách yêu thích trải nghiệm văn hóa bản địa. Với tỉ lệ dân số trên 51% là người dân tộc thiểu số, mô hình du lịch cộng đồng với đồng bào ở Đông Ngũ đã không còn là điều mới lạ. Nhưng mỗi cộng đồng lại có một “kho báu” văn hóa riêng để kể câu chuyện của mình.

Ở thôn Khe Lục, câu chuyện người dân tộc thiểu số làm du lịch cộng đồng được bắt đầu bằng sự đồng thuận và quyết tâm của bà con. Nhằm tạo hướng đi bền vững, từ nhiều năm nay, xã đã vận động 6 hộ gia đình Sán Chỉ cùng nhau sửa chữa, cải tạo căn nhà truyền thống của gia đình thành homestay để đón khách du lịch. Du khách đến đây sẽ được cùng gia chủ xuống ruộng bậc thang cấy lúa, theo các bà các chị học nấu món ăn truyền thống bên bếp lửa, nấu rượu, tắm lá thuốc hay cùng ngân nga những câu Soóng cọ khi chiều buông xuống triền đồi.

Ngôi nhà cổ phủ màu thời gian của anh Nình A Lộc nay được chỉnh trang lại để đón khách, nhưng vẫn giữ được “hồn cốt” của nếp nhà xưa: sàn gỗ chắc chắn, tường đất đắp bao quanh, mái ngói âm dương phủ màu thời gian. Hai bên cửa chính, chủ nhà làm thêm hai chái nhỏ để cất giữ nông cụ, tạo nên nét đặc trưng của căn nhà Sán Chỉ truyền thống. Hàng rào và sân vườn được xếp từ những phiến đá gọn gàng, không cần vữa mà vẫn bền chắc. Bên trong, ngôi nhà có 5 phòng ngủ với sức chứa khoảng 18 người; phía trước là khoảng sân rộng – nơi du khách và bà con cùng giao lưu, hát Soóng Cọ, múa Tắc Xình hay say mê với môn đánh quay truyền thống.

“Ban đầu chúng tôi cũng bỡ ngỡ lắm, vì trước đây chưa bao giờ cho người lạ vào ngủ cùng nhà, sinh hoạt cùng. Nhưng được các cấp vận động và tự mình tìm hiểu, chúng tôi dần thay đổi cách nghĩ. Làm du lịch cộng đồng vừa giúp giữ văn hóa truyền thống, vừa có thêm thu nhập. Người Sán Chỉ chúng tôi đã được chia sẻ văn hóa của mình” – anh Lộc cười hiền, kể lại.

Anh Tạ Văn Chung, Bí thư Đoàn Thanh niên xã Đông Ngũ, dẫn chúng tôi tới thăm ngôi nhà cổ của bà Nình Móc Mầu. Anh bảo: “Đoàn Thanh niên là lực lượng nòng cốt trong hướng dẫn, hỗ trợ du khách. Trước đây, người Sán Chỉ hay ngại nhưng giờ làm du lịch, bà con tự tin lên nhiều lắm, nói chuyện, giao lưu đều rất tự nhiên”.

Sự thay đổi ấy được cảm nhận rõ trong ánh mắt hào hứng của du khách. Anh Nguyễn Anh Tuấn ở phường Hạ Long, người đã trở lại Khe Lục lần thứ hai, chia sẻ: “Bọn trẻ nhà tôi mê lắm. Cảnh sắc đẹp, hoa cỏ đầy lối đi, hoạt động gì cũng mới lạ. Chúng trải nghiệm nhiều điều mà ở thành phố chưa bao giờ có. Không khí ở đây thì tuyệt vời”.

Người Sán Chỉ ở Đông Ngũ vẫn gìn giữ nhiều nét văn hóa bản địa nhưng giờ đây, đến với vùng đất này, người ta không chỉ gặp những mái ngói cũ, vách đất nâu sẫm nằm bên những thửa ruộng bậc thang, mà còn thấy những ngôi nhà mới khang trang đang mọc lên san sát. Điện, đường, trường học, nhà văn hóa đều được đầu tư đồng bộ, mở rộng đường vào bản, ánh sáng điện lưới thắp sáng lên vẻ nguyên sơ của đại ngàn.

Trong dài hạn, Đông Ngũ đã đặt ra mục tiêu cụ thể: đến năm 2030, giá trị sản xuất ngành thương mại – dịch vụ – du lịch dự kiến đạt khoảng 1.000 – 1.200 tỷ đồng, chiếm 40 – 42% cơ cấu kinh tế. Đây không chỉ là con số tăng trưởng, mà còn là lời khẳng định về vai trò trung tâm của người dân trong chuyển dịch cơ cấu, xây dựng một vùng nông thôn hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc văn hóa; từng bước định hình Đông Ngũ là một điểm đến hấp dẫn trên hành lang du lịch phía Đông của tỉnh.

Để rồi từ những nếp nhà trình tường, những mùa vàng bậc thang đến làn điệu Soóng cọ vang giữa núi đồi, Đông Ngũ đang từng ngày hình thành diện mạo mới: hiện đại hơn, khang trang hơn nhưng vẫn giữ trọn những giá trị văn hóa đã làm nên bản sắc của mình. Hành trình ấy dẫu còn dài, nhưng bằng sự đồng lòng của người dân, “Không gian văn hóa Sán Chỉ Đông Ngũ” sẽ sớm trở thành điểm sáng trên bản đồ du lịch vùng Đông Bắc, nơi du khách tìm đến để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp thiên nhiên, sắc màu văn hóa và trên hết là sự ấm áp, chân thành của tình đất và người Đông Ngũ. 

Mai Linh