Sức hấp dẫn từ những bản làng du lịch cộng đồng tại Quảng Ninh

Nếu như trước đây, du khách biết tới Quảng Ninh chủ yếu với du lịch biển đảo, du lịch tâm linh thì giờ đây sức hút của mảnh đất Đông Bắc đã mở ra cả những bản làng du lịch vùng cao. Những homestay mang đậm nét đẹp riêng của các dân tộc thiểu số, những trải nghiệm văn hóa độc đáo, những món ăn mang đậm hương vị núi rừng … Tất cả đã giúp Quảng Ninh ghi điểm trong mắt khách du lịch bởi sự đa dạng, độc đáo trong những trải nghiệm không thể bỏ lỡ.

Những điểm sáng hút khách

Cuối tuần, trong cái lạnh của những ngày giữa đông, chúng tôi được trải nghiệm cảm giác rét ngọt của vùng núi cao Kỳ Thượng. Nhưng ấn tượng hơn cả là cảm nhận cái rét ấy trong không gian của căn nhà mang đậm bản sắc của cộng đồng người Dao Thanh Phán, ăn những món ăn mộc mạc mà lôi cuốn, ngồi bên bếp lửa nướng khoai, hay thưởng thức chiếc bánh sắn nóng hổi, giòn thơm; nắm tay nhau nhảy sạp… Và chả biết từ khi nào, cái lạnh không còn, chỉ thấy những đôi má đỏ hây hây của lũ trẻ, cảm giác ấm áp và một sự phấn khích, thư giãn mà sau nhiều ngày hối hả với công việc nơi thành thị, lâu lắm rồi chúng tôi mới có được.

Hành trình còn tiếp tục với chuyến đi bộ thăm rừng trúc, vượt qua dòng suối mùa đông cạn dần, lộ ra những hòn cuội đẹp mắt để đến được với hồ Hạnh Phúc. Chúng tôi – những người lần đầu trải nghiệm trèo sup khá run, nhưng với sự hướng dẫn, hỗ trợ tỉ mỉ của anh Lý Tài Ngân – một người Dao bản địa, cũng là Giám đốc Công ty Cổ phần Am Váp Farm – tất cả đã lên sup an toàn. Từ sự vụng về, luống cuống ban đầu, tất cả chuyển sang cảm giác hào hứng khi chiếc sup đã đi được trên dòng nước theo đúng hướng chèo. Cảm giác chèo sup giữa núi rừng hoang sơ xanh ngắt màu của nước, của rừng, những tiếng cười, tiếng nói vang vọng hòa trong tiếng chim và tiếng gió vi vu mới thực sự thú vị. Những tấm ảnh đẹp nhất đã được anh Lý Tài Ngân nhiệt tình chụp lại cho chúng tôi một cách tận tâm.

Sáng hôm sau, trên cung đường đạp xe ngắm những ngôi nhà xinh xắn của đồng bào người Dao, chúng tôi được trò chuyện, được vào thăm nhà và tìm hiểu về nghệ thuật thêu của phụ nữ Dao Thanh Phán; ngắm những cô gái người Dao duyên dáng trong điệu múa chuông và chơi ném còn ngay tại khoảnh sân rộng rãi trước nhà sàn. Một trải nghiệm văn hóa đáng nhớ!

Chuyến đi tới Kỳ Thượng Am Váp Farm – một mô hình du lịch cộng đồng có tiếng trong những năm gần đây tại Quảng Ninh đã thực sự gây ấn tượng cho tất cả các thành viên trong đoàn. Với lợi thế từ những cánh rừng nguyên sinh, những dãy núi hùng vĩ, những dòng suối uốn lượn tuyệt đẹp và văn hóa của người Dao bản địa độc đáo, chính những người dân nơi đây đã bắt tay vào làm mô hình du lịch cộng đồng.

Anh Lý Tài Ngân chia sẻ: Chúng tôi mong muốn mang đến cho du khách tới với Kỳ Thượng Am Váp Farm và bản làng người Dao nơi đây trải nghiệm gần gũi, vừa ngắm cảnh quan thiên nhiên núi rừng, vừa có được trải nghiệm về trang phục, văn hóa truyền thống, những hoạt động sản xuất thường ngày của người dân bản địa. Du khách cũng được thưởng thức ẩm thực do chính người dân tự tay chế biến, ở trong căn nhà mang phong cách, kiến trúc bản địa để cảm nhận một cách trọn vẹn, sâu sắc hơn về nét đẹp văn hóa địa phương. 

Không chỉ ở Kỳ Thượng, nhiều mô hình du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh là điểm đến được du khách lựa chọn. Với hệ thống ruộng bậc thang, thác nước đầy quyến rũ, trong khoảng vài năm trở lại đây, bà con dân tộc Sán Chỉ, xã Đông Ngũ, đã bắt đầu phát triển du lịch sinh thái. Giữa năm 2024, nơi đây được lựa chọn thí điểm xây dựng mô hình du lịch cộng đồng.

Những homestay tại đây là những ngôi nhà vẫn giữ những nét truyền thống của nhà sàn Sán Chỉ, sàn gỗ, tường xung quanh đắp gạch đất, mái lợp ngói âm dương. Phía trước hai bên cửa chính được làm bổ sung hai chái nhỏ để nông cụ. Từ những vật liệu đơn sơ nhất như đá nhặt từ dưới suối về, người dân Sán Chỉ đã xếp đá dựng tường rào sân, vườn mà không cần vữa xây, trát. Những ngôi nhà đều có 5 phòng ngủ với sức chứa 18 người, ngoài ra còn sân rộng là nơi giao lưu biểu diễn hát Soóng Cọ, múa Tắc Xình, đánh quay… 

Anh Nình A Lộc, chủ homestay A Lộc cho biết: Du khách đến đây rất yêu thích kiến trúc cổ truyền thống của nhà dân tộc Sán Chỉ. Từ căn nhà vẫn giữ được nhiều năm nay, chúng tôi cải tạo trồng thêm các cây xanh, cây hoa tạo cảnh quan cho du khách nghỉ ngơi, ngắm cảnh và chụp ảnh. Du khách cũng được trải nghiệm nấu rượu, quạt thóc, ngâm chân, tắm thuốc và thưởng thức các món ăn, sản phẩm OCOP tại địa phương do chính người dân làm ra bằng tình cảm nồng ấm, sự chân thành nhất. Tối đến, du khách cũng sẽ được giao lưu văn hóa, văn nghệ trong điệu hát Soóng cọ đằm thắm, ngọt ngào trong không gian nhà cổ ấm áp.

Chị Trần Thị Huệ, phường Hồng Gai, tỉnh Quảng Ninh chia sẻ: Lần đầu tiên đến với homestay A Lộc tôi thực sự rất thích thú bởi kiến trúc độc đáo và cách bài trí đồ vật tại đây, đậm chất dân dã, gợi nét cổ xưa đầy cuốn hút. Trải nghiệm cuộc sống của người dân Sán Chỉ cũng giúp tôi hiểu thêm về văn hóa nơi đây. Nhất định tôi sẽ quay trở lại.

Trên địa bàn tỉnh hiện có nhiều điểm đến du lịch cộng đồng vùng cao với sức hút ngày càng lớn như: Làng du lịch cộng đồng dưới chân núi Yên Tử (phường Yên Tử), Làng Văn hóa – Du lịch dân tộc Sán Dìu (đặc khu Vân Đồn), homestay Hương Hồi Quế (thôn Khe Tiền, xã Hoành Mô),…

Để phát triển bền vững

Những bản làng du lịch cộng đồng thực sự có một sức hấp dẫn ngày càng lớn với du khách nhờ lợi thế cảnh quan và văn hóa độc đáo. Và chính du lịch cộng đồng cũng mang đến làn gió mới cho thôn bản vùng cao. Một trong những giá trị lớn nhất của du lịch cộng đồng là góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa. Du khách đến vùng cao ngoài ngắm cảnh còn muốn được hòa mình vào đời sống văn hóa bản địa độc đáo, khác biệt. Do đó, những mô hình du lịch cộng đồng ở vùng cao, vùng sâu vừa tạo sinh kế mới cho người dân, vừa góp phần “đánh thức” hành động của người dân trong việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống nhằm phát triển bền vững bản làng, quê hương.

Nắm bắt được điều đó, tỉnh cũng như các địa phương thực sự quan tâm tới công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của cộng đồng người dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh. Tỉnh và các địa phương đã đầu tư phục dựng và phát huy giá trị các lễ hội truyền thống, lễ hội đồng bào các dân tộc, bảo tồn một số bộ môn nghệ thuật dân tộc để trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch riêng có, độc đáo thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội. Tiêu biểu như Lễ hội đình Lục Nà, Lễ hội Soóng cọ của dân tộc Sán Chỉ (16/3 âm lịch), Ngày hội Kiêng gió của người Dao Thanh Phán (4/4 âm lịch)… ở huyện Bình Liêu cũ; Lễ hội Bàn Vương, miếu Ông – miếu Bà, đình Làng Dạ ở huyện Ba Chẽ trước đây hay Ngày hội văn hóa dân tộc Tày, Sán Chay… ở vùng đất ngã ba sông Tiên Yên… 

Ngày 29/12/2020, UBND tỉnh Quảng Ninh đã ban hành Quyết định số 4839/QĐ-UBND phê duyệt Đề án phát triển du lịch cộng đồng bền vững trên địa bàn tỉnh. Mục tiêu của đề án là phát triển du lịch cộng đồng là bước đầu tiên hiện thực hóa khâu đột phá về xây dựng nền văn hóa giàu bản sắc Quảng Ninh gắn với thu hẹp khoảng cách giàu nghèo và chênh lệch vùng miền trong tỉnh.

Từ năm 2023, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 161/KH-UBND tỉnh về thí điểm xây dựng, bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa 4 làng dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch cộng đồng khu vực miền núi tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2023-2025. Các làng dân tộc thiểu số này được xây dựng tại 3 địa phương cấp huyện trước đây gồm: Làng người Tày ở thôn Bản Cáu, xã Lục Hồn và làng người Sán Chỉ ở thôn Lục Ngù, xã Húc Động (huyện Bình Liêu cũ); Làng Văn hoá – Du lịch dân tộc Sán Dìu, xã Bình Dân (huyện Vân Đồn cũ); làng người Dao ở thôn Pò Hèn, xã Hải Sơn (TP Móng Cái cũ). Đến nay, với sự vào cuộc của các sở, ngành và các địa phương, các làng dân tộc thiểu số đã được thí điểm xây dựng và phát huy bước đầu giá trị, thu hút du khách. 

Giai đoạn 2023-2025, Quảng Ninh xây dựng 9 điểm du lịch cộng đồng có giá trị nổi trội về tài nguyên du lịch, giá trị văn hóa, lịch sử địa phương, đáp ứng tiêu chí về khả năng cung ứng, tính cộng đồng và giá trị bền vững tại các địa phương trong tỉnh.

Cùng với đó, ngành du lịch và các địa phương cũng quan tâm gắn du lịch cộng đồng với sản xuất hàng hóa; giúp người dân gia tăng thu nhập, phát triển được kinh tế địa phương đa dạng. Du khách không chỉ tham quan mà còn được trải nghiệm tham gia sản xuất với người dân như: trồng rau, hái chè, thu hoạch nông sản, làm sản phẩm thủ công… Những sản phẩm OCOP đặc sắc sẽ được bán ngay tại điểm du lịch, giúp tăng giá trị và quảng bá thương hiệu địa phương.

Để “giữ chân” du khách đến với những bản làng du lịch cộng đồng, tỉnh cũng chú trọng đầu tư hạ tầng, hỗ trợ người dân địa phương học tập mô hình homestay, nâng cao kỹ năng phục vụ du khách. Từ tháng 10/2025, Hiệp hội Du lịch Quảng Ninh đã ra mắt CLB du lịch cộng đồng với 65 hội viên, gồm các doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh dịch vụ, đại diện tổ du lịch cộng đồng và người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là nơi để họ có thể liên kết, chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ nhau trong hoạt động kinh doanh.

Với những nỗ lực của chính quyền địa phương và sự đồng thuận hưởng ứng của người dân bản địa, những bản làng du lịch cộng đồng của Quảng Ninh chắc chắn sẽ gia tăng sức hút, vị thế trong lòng du khách gần xa.

Khánh Đan