Thúc đẩy du lịch cộng đồng từ mô hình làng văn hoá các dân tộc

Những năm qua Quảng Ninh đã đẩy mạnh phát triển du lịch cộng đồng thông qua việc xây dựng các làng văn hóa dân tộc, khai thác những trải nghiệm thực tế từ ẩm thực, phong tục tập quán, đến kiến trúc truyền thống, tạo ra sản phẩm du lịch khám phá độc đáo, thu hút du khách tìm kiếm sự khác biệt. Tuy nhiên, các làng văn hóa dân tộc của Quảng Ninh đang đứng tách biệt và chưa thực sự phát huy hiệu quả. Bởi thế, việc xây dựng một làng văn hóa các dân tộc tại Ba Chẽ là hướng đi có nhiều triển vọng.

Kế hoạch số 161/KH-UBND ngày 21/6/2023 của UBND tỉnh về việc thí điểm xây dựng, bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa 4 làng DTTS gắn với phát triển du lịch cộng đồng khu vực miền núi tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2023-2025 xác định việc bảo tồn này không dừng lại ở việc gìn giữ di sản, mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về cội nguồn và bản sắc dân tộc, vun đắp lòng tự hào; góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi người dân và cộng đồng. 4 làng DTTS được chọn gồm có làng người Tày ở Bản Cáu, xã Lục Hồn; làng người Sán Chỉ ở Lục Ngù, xã Bình Liêu; làng người Dao Thanh Y ở Pò Hèn, xã Hải Sơn và làng người Sán Dìu ở thôn Vòng Tre, đặc khu Vân Đồn. 4 điểm đến được lựa chọn đều là những “bảo tàng văn hóa” còn lưu giữ khá trọn vẹn phong tục, tập quán và không gian cư trú truyền thống.

PGS.TS. Phạm Văn Lợi (Viện Việt Nam học và khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá: “Quảng Ninh đã phát triển được một số homestay và các bản làng mang đặc trưng của từng dân tộc trên địa bàn, đặc biệt là các bản làng của người Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chỉ. Không gian kiến trúc bản làng còn dành cho hoạt động chế biến nông sản làm nghề truyền thống kết hợp với du lịch cộng đồng, giúp du khách có trải nghiệm đa dạng từ trải nghiệm văn hóa đến trải nghiệm điều kiện tự nhiên phong phú và đặc sắc”.

Việc xây dựng các làng văn hóa dân tộc trở thành sản phẩm du lịch thể hiện tầm nhìn dài hạn của Quảng Ninh trong việc bảo tồn văn hóa, giảm tải cho các điểm du lịch trung tâm, đồng thời thúc đẩy kinh tế địa phương, nâng cao thu nhập cho người dân vùng đồng bào DTTS. Tuy nhiên, 4 làng văn hóa nêu trên đứng cách xa nhau về khoảng cách địa lý trong khi cộng đồng các dân tộc Quảng Ninh luôn sinh sống đan xen và có sự giao thoa văn hóa lẫn nhau. Thêm nữa, nhiều giá trị văn hóa truyền thống, nhiều nét kiến trúc bản làng của đồng bào DTTS đang đứng trước nguy cơ mai một.

Cũng theo PGS.TS. Phạm Văn Lợi, hiện nay chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về cảnh quan làng bản truyền thống, đề xuất quy hoạch quy định bảo tồn kiến trúc cảnh quan bản làng truyền thống đi đôi với du lịch cộng đồng. Các sản phẩm vẫn chưa đủ sâu, chưa đủ bản sắc và chưa đủ thương hiệu rõ ràng. Thực tiễn đó đòi hỏi phải có những giải pháp căn cơ, lâu dài, trong đó việc xây dựng các thiết chế văn hóa mang tính tổng thể, gắn bảo tồn với phát triển du lịch là yêu cầu cấp thiết.

Trong bối cảnh đó, xã Ba Chẽ đã đề xuất chủ trương xây dựng Làng văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh. Làng văn hoá các dân tộc là công trình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, thể hiện rõ quan điểm nhất quán về phát triển văn hóa ngang tầm với phát triển kinh tế, coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực cho sự phát triển bền vững.

Ba Chẽ có nhiều điều kiện thuận lợi để xây dựng làng văn hoá bởi xã là địa bàn miền núi tiêu biểu của tỉnh, nơi sinh sống tập trung của đồng bào các dân tộc Dao, Tày, Sán Chay. Đây là vùng đất còn lưu giữ tương đối nguyên vẹn nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc với hệ thống nghi lễ, tín ngưỡng, trang phục, kiến trúc và tri thức dân gian phong phú có thể khai thác cho việc phát triển du lịch.

Hơn nữa, trong những năm gần đây, được sự quan tâm của tỉnh, công tác bảo tồn văn hóa DTTS tại huyện Ba Chẽ trước kia và xã Ba Chẽ hiện nay đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Một trong những công trình tiêu biểu nhất là Khu văn hóa người Dao tại thôn Sơn Hải, trong đó Nhà truyền thống cộng đồng người Dao được xây dựng và đưa vào sử dụng đã trở thành không gian sinh hoạt văn hóa chung của cộng đồng. Công trình không chỉ là nơi trưng bày, giới thiệu các giá trị văn hóa truyền thống, mà còn là địa điểm tổ chức lễ hội, truyền dạy nghề thủ công, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Những kinh nghiệm từ việc triển khai mô hình bảo tồn văn hóa người Dao tại thôn Sơn Hải rất có ích cho việc nghiên cứu xây dựng Làng văn hoá các dân tộc tại đây. Tại thôn Sơn Hải, cộng đồng được đặt vào vị trí trung tâm, khi tiếp cận vấn đề từ góc nhìn bảo tồn văn hóa gắn với sinh kế và phát triển du lịch thì các giá trị văn hóa không những được gìn giữ, mà còn được phát huy mạnh mẽ. Đây chính là những cơ sở thực tiễn quan trọng để xã Ba Chẽ đề xuất xây dựng Làng văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh trên nền tảng kế thừa và phát triển từ khu bảo tồn văn hóa hiện có. Việc này không chỉ nhằm bảo tồn riêng lẻ một vài giá trị văn hóa, mà hướng tới hình thành một không gian văn hóa tổng hợp, đại diện cho các dân tộc tiêu biểu trên địa bàn tỉnh phục vụ cho phát triển du lịch.

Theo ông Vi Thanh Vinh, Chủ tịch UBND xã Ba Chẽ, mục tiêu tổng quát của dự án là bảo tồn, gìn giữ và phát huy bền vững các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào DTTS trên địa bàn tỉnh. Đồng thời, xây dựng không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi tổ chức lễ hội, thực hành tín ngưỡng, truyền dạy nghề truyền thống; gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Theo đó, làng văn hóa sẽ được quy hoạch thành các khu chức năng phù hợp, bao gồm khu nhà ở truyền thống, khu nhà văn hóa, nhà sinh hoạt cộng đồng, khu trưng bày và giới thiệu bản sắc văn hóa dân tộc. Kiến trúc các công trình được nghiên cứu, phục dựng trên cơ sở đặc trưng truyền thống của từng dân tộc, phù hợp với điều kiện sinh hoạt hiện nay của người dân. Thông qua những gì được tái hiện, du khách và thế hệ trẻ có điều kiện tiếp cận, tìm hiểu sâu sắc hơn về không gian sống truyền thống của đồng bào các dân tộc.

Cùng với di sản văn hoá vật thể, dự án đặc biệt chú trọng đến việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể thông qua việc tổ chức thường xuyên các hoạt động lễ hội, trình diễn văn hóa, truyền dạy nghề thủ công. Sau khi hoàn thành, làng văn hóa hứa hẹn sẽ là nơi để các giá trị văn hóa được thực hành trong đời sống, tránh tình trạng “bảo tồn hình thức” tách rời cộng đồng.

Dự án xây dựng Làng văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh dự kiến triển khai tại thôn Sơn Hải, xã Ba Chẽ hiện đang trong giai đoạn nghiên cứu, xin ý kiến điều chỉnh quy mô và hoàn thiện cơ sở pháp lý để đề xuất chủ trương đầu tư. UBND xã Ba Chẽ đã thống nhất với Sở Xây dựng về việc điều chỉnh quy mô dự án, phù hợp với điều chỉnh cục bộ Quy hoạch xây dựng vùng huyện Ba Chẽ đến năm 2040, tầm nhìn 2050 theo Quyết định số 171/QĐ-UBND ngày 15/1/2026.

Trên cơ sở nghiên cứu sơ bộ, UBND xã Ba Chẽ bước đầu dự kiến, nguồn vốn ngân sách nhà nước cấp tỉnh đầu tư các hạng mục hạ tầng khung, hạ tầng kỹ thuật chính và các công trình văn hóa có tính chất biểu tượng, phục vụ lợi ích công cộng; nguồn vốn xã hội hóa dự kiến để đầu tư các hạng mục có khả năng khai thác dịch vụ, du lịch, lưu trú và thương mại. Xã Ba Chẽ và các sở, ngành đã thống nhất điều chỉnh quy mô Dự án xây dựng Làng văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh theo tầm vóc cấp tỉnh; cơ cấu nguồn vốn theo Nghị quyết số 88/2025/NQ-HĐND của HĐND tỉnh, phân định rõ hạng mục đầu tư công và xã hội hóa, tách riêng dự án bảo tồn lò gốm cổ Nam Sơn ra khỏi dự án làng văn hóa; đồng thời tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện quy hoạch, nội dung về mô hình quản lý và sản phẩm du lịch đặc trưng để trình UBND tỉnh.

Làng văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh không chỉ là công trình văn hóa – du lịch, mà còn là không gian kết tinh bản sắc, trí tuệ và khát vọng phát triển của đồng bào các dân tộc trong toàn tỉnh. Theo PGS.TS. Phạm Văn Lợi, xây dựng và phát triển mô hình du lịch cộng đồng gắn với kiến trúc và không gian bản làng trên cơ sở các bản làng du lịch cộng đồng đã, đang phát triển tại địa phương và kết quả nghiên cứu về kiến trúc và không gian bản làng truyền thống của mỗi dân tộc.

Trong giai đoạn phát triển mới, khi văn hóa được xác định là nguồn lực nội sinh quan trọng, việc đầu tư xây dựng Làng văn hóa các dân tộc sẽ góp phần quan trọng vào mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, xây dựng Quảng Ninh trở thành tỉnh giàu đẹp và đậm đà bản sắc dân tộc. 

Phạm Học